Како Европа го преживеа Трамп?

Криза на државниот долг, глобална пандемија, руска инвазија на Украина: Европа претрпе низа економски неволји во последниве години. Сепак, една закана со портокалов тен се сметаше за значително поопасна од останатите. Особено откако тој се врати во Белата куќа, која сè повеќе добиваше златни нијанси.

„Економската апокалипса на Европа е тука“, гласеше еден наслов на „Политико“  од декември 2024 година, еден месец откако Доналд Трамп по вторпат победи на претседателските избори во САД, по четиригодишна пауза.

И не беа единствени. Победата на републиканецот – кој ги обожаваше царините, ја напаѓаше Европа и ги уриваше воспоставените норми – значеше дека „најлошиот економски кошмар“ на Стариот континент се остварил, објави „Њујорк тајмс“, наслов што очигледно беше толку впечатлив што „Вашингтон пост“ го презеде речиси од збор до збор осум дена подоцна.

Се чинеше дека Трамп е економски еквивалент и на Антихристот и на Фреди Кругер. Неговата трговска политика „Америка на прво место“ (America First) ќе го принудеше светот да се потчини на неговата сатанска форма на економски протекционизам. А неговите објави на социјалните мрежи, кои ги „раскинуваа“ пазарите, ќе ве прогонуваа додека спиете.

Сепак, речиси две години подоцна, економскиот Армагедон на Европа сè уште не се случил. Според Меѓународниот монетарен фонд, економското производство на ЕУ пораснало за 1,4% минатата година, што претставува зголемување од 0,4 процентни поени во споредба со 2024 година. Во меѓувреме, стапката на раст на САД забавила од 2,8% на 2,1%. Фондот исто така предвидува дека ЕУ ќе продолжи да расте со стапка од околу 1% во 2026 и 2027 година – што не е спектакуларно, но секако не е ниту апокалиптично.

Истовремено, трговијата со САД всушност се зголеми во периодот меѓу 2024 и 2025 година: феномен што делумно се должи на тоа што компаниите од ЕУ го забрзале извозот кон Америка во текот на првиот квартал од 2025 година за да ги избегнат царините на Трамп. И увозот и извозот забележаа раст во првата половина од оваа година.

Всушност, способноста на Европа да го избегне економскиот „Суден ден“ не треба да изненадува. Како што забележаа помалку хистеричните коментатори  уште во 2024 година, трговските политики на Трамп веројатно би одзеле најмногу неколку десетинки од процентот од БДП на ЕУ.

За тоа постојат две причини. Прво, меѓусебната трговија е, од економски аспект, релативно неважна. И покрај статусот на ЕУ како трговска сила и фактот што САД се нејзин главен трговски партнер, извозот кон Америка сочинува само 3% од БДП на ЕУ. Потенцијалната штета предизвикана од „човекот на царините“ отсекогаш била ограничена.

Второ, американската побарувачка за многу производи од ЕУ во голема мера не зависи од зголемувањето на цените. Со терминологијата на економистите, тие се „ценовно нееластични“. Богатите Американци сепак ќе купат „Порше“, скап лек за слабеење или квалитетно вино од Бордо, дури и ако чинат многу повеќе. Свесни за ова, американските компании продолжија да ги увезуваат – и веројатно ќе продолжат да го прават тоа.

Но, ова решава само дел од сложувалката.На крајот на краиштата, деструктивните политики на Трамп не се ограничија само на трговијата. Неговите обиди да ја поткопа независноста на американските Федерални резерви поттикнаа стравувања во врска со статусот на доларот како глобална резервна валута. Неговите опсежни даночни намалувања ги засилија стравувањата во врска со фискалната одржливост на Америка, а со тоа и во врска со глобалната економска стабилност. Покрај тоа, неговата војна против Иран предизвика нагло зголемување на цените на енергенсите, инфлацијата и трошоците за задолжување на владите ширум светот. Зошто тогаш, и покрај сето ова (и повеќе од тоа), европската економија сепак успеа да се одржи?

Неодамнешните економски податоци само ја продлабочија оваа мистерија. Едно внимателно следено истражување, објавено минатиот месец, покажа дека деловната активност во секторите на услуги и производство во еврозоната (која опфаќа 21 земја) достигнала највисоко ниво во последните три и пол години. Во меѓувреме, бројот на извозни нарачки пораснал за првпат по повеќе од четири години.

Ова истражување не претставува исклучок. Индексот на деловната клима во Германија, изготвен од Институтот „Ифо“ (Ifo) – тинк-тенк организација со седиште во Минхен – минатиот месец се искачи на највисокото ниво од мај 2023 година. Ова се случи и покрај фактот што царините на Трамп, силната конкуренција од кинеските извозници и вртоглавиот раст на цените на енергенсите наводно требаше да ги уништат извозно ориентираните индустрии на земјата.

Што, по ѓаволите, се случува?

Никој навистина не знае. Сепак, се чини дека во основата на отпорноста на Европа лежат два клучни фактора. Првиот е од геоекономска природа. Многу компании од ЕУ, особено оние во Германија, изгледа имаат корист од фактот што војната на Трамп против Иран им нанела многу поголема штета на азиските економии отколку на оние во Европа – што е последица на поголемата зависност на Азија од фосилните горива.

Војната на Трамп против Иран „ги претвори некои германски компании во еден вид профитери од кризата, бидејќи нарачките беа пренасочени од Азија кон Европа, а особено кон Германија“, изјави Карстен Бржески, глобален раководител за макроекономија во „ИНГ Рисрч“ (ING Research). Според тоа, наместо да биде економски Антихрист на Европа, Трамп можеби е поблиску до тоа да биде нејзин ненамерен спасител.

Втората – и веројатно поважна – причина е од внатрешна природа. Се чини дека наглото зголемување на трошоците за одбрана во Европа има позитивно економско влијание. Инвестициите поврзани со вештачката интелигенција го поттикнуваат производството. Растечката европска побарувачка го ублажува забавувањето на извозот од ЕУ кон Кина. И, што е најважно, напорите на Европа да го диверзифицира снабдувањето со енергија и да ја намали зависноста од фосилни горива по руската инвазија во 2022 година, се покажаа како исклучително далновидни.

„Европа исто така стана поотпорна бидејќи се префрла од својот стар економски модел – заснован на евтин руски гас, трговија со Кина и фискална воздржаност – кон модел што е подобро прилагоден на денешните геоекономски реалности“, изјави Филип Лаусберг, виш аналитичар во Европскиот центар за политики (European Policy Centre), тинк-тенк организација со седиште во Брисел.

Сериозни предизвици

Сепак, ова не е време за самозадоволство. Остануваат многу сериозни опасности. На пример, довербата на европските потрошувачи опаѓа – појава тесно поврзана со фактот дека инфлацијата рапидно расте. Се губат многу работни места во индустријата, особено во автомобилскиот сектор. Заканите на Трамп за забрана на американскиот извоз на дизел, за повторна ескалација на војната со Иран или за воведување нови царини, носат ризик од влошување на овие трендови во текот на неговите преостанати две години на функцијата. Неговите напори за драстично намалување на финансиските регулативи исто така покажуваат загрижувачка сличност со она што се случи пред финансискиот колапс во 2008 година. Сепак, способноста на Европа да преживее претходни кризи укажува на тоа дека има причини за надеж.

„Се сеќавате ли кога Русија ги запре испораките на гас во 2022 година? Луѓето мислеа дека Европа ќе мора да седи во студ“, рече Лаусберг. „Но, ЕУ докажа дека кога има криза, таа обично успева да се мобилизира и да дејствува координирано.“

Охрабрувачка мисла. Наместо да предизвика кошмар, тоа може дури и да ја поттикне Европа да сонува.