Американски гас го преплавува Западен Балкан, тоа го загрозува патот кон ЕУ

ВИЕНА — Напорите на американските енергетски компании да го зајакнат своето влијание на Западен Балкан поттикнуваат загриженост во ЕУ дека регионот би можел да стане зависен од американски фосилни горива – токму во моментот кога се обидува да ги постигне целите за чиста енергија со цел поблиска интеграција со блокот.

Албанија, Косово и Босна и Херцеговина покажаа интерес за купување големи количества течен природен гас од САД или за изградба на инфраструктура за поддршка на увозот. Земјите наведуваат дека гасот им е потребен како преодно гориво додека го намалуваат увозот на руски горива и потрошувачката на јаглен и се префрлаат на обновливи извори на енергија – што претставува клучни елементи во нивните напори за членство во ЕУ.

Сепак, претставниците на ЕУ се сомневаат дали промовираните проекти се неопходни или пожелни, со оглед на тоа што овие земји моментално имаат мала или никаква домашна побарувачка за гас. Преплавувањето на овие пазари со гас носи ризик од долгорочна зависност од гас и зголемена зависност од странски увоз.

ЕУ има строги цели за сведување на емисиите на стакленички гасови на нула до 2050 година и за зголемување на употребата на обновлива енергија, со што би морале да се усогласат и новите членки на Унијата. Претставниците на ЕУ стравуваат дека зголемениот увоз на гас би можел да ги поткопа овие цели.

Сепак, американскиот сектор за гас ја искористува брзата транзиција на ЕУ подалеку од рускиот гас и притисокот на глобалните пазари предизвикан од војната во Иран, за да склучи низа договори за снабдување во поширокиот регион, во согласност со експлицитната доктрина на администрацијата на Трамп за „енергетска доминација“.

„Земјите… во нивната поширока аспирација за пристапување кон ЕУ, презедоа обврски за декарбонизација, за утврдување на патот и придржување кон него, како и за постепено напуштање на фосилните горива“, изјави Андраш Хујбер, кој ја предводи енергетската дипломатија на извршното тело на ЕУ за Западен Балкан, на форум во Виена.

Во тој контекст, носењето гас во регионот „би изгледало како потег што е спротивен на оваа витална цел за декарбонизација“, рече тој.

Тој додаде дека договорите би можеле да одат подалеку од целта за замена на руските испораки и „да придонесат кон… јаглеродизација на регионот. Не треба да внесуваме гас на пазари што немаат гас“.

Тој го наведе примерот со прелиминарниот договор меѓу Вашингтон и Босна и Херцеговина за изградба на гасовод за транспорт на гас од Крк, хрватски остров во Јадранското Море. Проектот е проследен со контроверзии откако босанскиот парламент претходно оваа година усвои закон со кој AAFS – мала фирма управувана од блиски соработници на американскиот претседател Доналд Трамп – се одредува како главен оператор на гасоводот. Тоа предизвика обвинувања за корупција, покрај загриженоста во врска со декарбонизацијата. Претставници на ЕУ исто така предупредија дека тоа би можело да ја загрози кандидатурата на Босна за членство во ЕУ, според пишувањата на „Гардијан“.

„Нашиот амбасадор испрати писма и укажа на прашања што ги гледаме како потенцијални проблеми со овој проект“, рече Хујбер во вторникот. Тој додаде дека Комисијата планира „соодветно да постапи по тоа прашање“, без да прецизира какви мерки би можеле да бидат преземени. Внатрешната кореспонденција на Комисијата, во која увид имаше „Политико“, ја потврдува оваа загриженост, укажувајќи на недостатокот на транспарентност околу договорот со AAFS, како и на ризиците поврзани со гасификацијата.

Потегот на Сараево предизвика и незадоволство кај раководството на Енергетската заедница – иницијатива предводена од ЕУ која им помага на земјите што сакаат да се приклучат кон Унијата (меѓу кои се Босна и Херцеговина, Албанија и Косово, како и Србија, Грузија, Молдавија, Црна Гора и Македонија) да ги усогласат своите правила со оние на блокот – процес што е загрозен од сè поголемото вклучување на САД во регионот. Напуштањето на рускиот гас остави празнина на пазарот. 

„Ова е нашата порака до Босна“, изјави Артур Лорковски, директор на Енергетската заедница, во интервју на маргините на настанот во Виена. „Самата по себе, легислативата на ЕУ што ја промовира не одредува кој треба да биде добавувачот, но клучно е да се обезбедат еднакви услови за сите учесници во поглед на регулаторната рамка.“

Тој истакна дека е од суштинско значење да постојат конкуренција, правичност и транспарентност, како и да се обезбедат „еднакви правила за сите конкуренти“.

„Со други зборови, не сакаме Босна да претставува исклучок или да има привилегиран пристап до пазарот“, рече тој. „Тоа е она што треба да се избегне, бидејќи не би било во согласност со легислативата на ЕУ.“ (Политико)