Финците се најсреќната нација во светот, но земјата се дави во долгови
Хелсинки – Финска, земјата која девет години по ред е прогласена за најсреќна во светот, се соочува со изгледи за сурова зима и најстрог буџет во последните години, фокусиран на големи заштеди. Пред априлските избори, дебатата не е за тоа дали ќе има намалувања, туку кои услуги, социјални бенефиции и пензии ќе бидат најмногу погодени. Индикаторите за долг и дефицит на Финска се најлоши од 1990-тите, кога колапсот на банкарскиот систем и колапсот на Советскиот Сојуз, тогашен клучен извозен партнер, предизвикаа длабока економска криза, пишува DW.
Растот на јавниот долг
Статистика Финска потврди минатиот месец дека јавниот долг достигна 90,3 проценти од БДП во вториот квартал, додека пред пандемијата беше околу 65 проценти. Една од причините е на исток: Финска ги зголеми трошоците за одбрана по приклучувањето кон НАТО, поттикнати од инвазијата на Русија во Украина.
Дополнително, Хелсинки се соочи со значително повисоки трошоци за енергија откако ја прекина својата зависност од Москва, која снабдуваше околу една третина од нејзините енергетски потреби. Сепак, финската влада троши повеќе отколку што заработува од финансиската криза од 2008-2009 година, делумно поради стареењето на населението и бавниот економски раст. Минатиот месец, Државната администрација за финансии предвиде дека буџетскиот дефицит во 2026 година ќе изнесува 4,2 проценти од БДП.
Притисок од Брисел
Брисел бара Хелсинки да ги намали новите задолжувања, бидејќи правилата на Европската унија бараат дефицитот да не надминува 3 проценти од БДП. Европскиот совет ја започна постапката во јануари и ѝ даде на Финска рок до крајот на 2028 година да ја исполни таа цел. Владата на премиерот Петери Орп, која е на власт од јуни 2023 година, планира да заштеди околу девет милијарди евра во овој мандат. Економистите предупредуваат дека следната влада, без оглед на тоа кој ќе победи на изборите, ќе мора да спроведе многу подлабоки намалувања.
„Проценките моментално се помеѓу осум и единаесет милијарди евра“, изјави за ДВ Јарко Кивисто, советник во одделот за монетарна политика и истражување на Банката на Финска. На почетокот на годината, сите политички партии освен една се согласија да поддржат фискално правило кое ја обврзува следната влада да го ограничи буџетскиот дефицит на помеѓу два и 2,5 проценти од БДП до 2031 година.
Планови за штедење на владата
Конзервативната Национална коалиција (Kokoomus) на Орпо е единствената партија која ветува дополнителни заштеди од девет милијарди евра ако освои втор мандат. Орпо планира понатамошни намалувања во здравството, социјалната заштита и социјалната заштита, како и мерки во осигурувањето за професионално пензиско осигурување, но без намалување на постојните пензии. Додека социјалдемократите предлагаат товарот на реформите да се подели помеѓу намалување на трошоците и зголемување на даноците, Орпо сака да ја постигне целта без зголемување на даноците, што би значело дека јавните служби ќе го понесат најголемиот дел од товарот. Сепак, Кивисто предупреди: „Дефицитот е толку голем што би бил потребен пакет мерки што вклучува и зголемување на даноците и намалување на трошоците“.
Иако стапката на ризик од сиромаштија во Финска е под просекот на ЕУ, земјата има една од највисоките стапки на невработеност во ЕУ. Во август, според Евростат, таа изнесуваше 10,3 проценти, малку повисока од Шпанија (10 проценти). Невработеноста кај младите достигна 23,3 проценти, додека просекот во ЕУ е 15,4 проценти. Лаури Олапа, директор на Финскиот центар за нова економска анализа, предупреди дека новата рунда на штедење би била тежок удар за домашната економија, бидејќи потрошувачката на домаќинствата веќе опаѓа.
„Повеќе од една четвртина од населението работи во јавниот сектор; ако на овие работници им се закануваат отпуштања, стапката на штедење ќе се зголеми, а приватната потрошувачка повторно ќе се намали“, изјави Олапа за ДВ. И покрај низа притисоци, од пандемијата и повисоките каматни стапки до последиците од двете војни, нацрт-буџетот за 2027 година сè уште проектира дефицит од 12,4 милијарди евра.
Зголемени воени трошоци
Финска се обврза да купи 64 борбени авиони Ф-35А од Соединетите Држави за околу 8,4 милијарди евра пред војната во Украина. За време на војната во Украина, која трае повеќе од четири години, Финска ги зголеми своите воени трошоци од 4,5 на повеќе од осум милијарди долари годишно, според податоците од Стокхолмскиот меѓународен институт за истражување на мирот (SIPRI). Во април, владата објави дека дополнително ќе ги зголеми трошоците за одбрана на 3,2 проценти од БДП, што би ја доближило до целта на НАТО од 3,5 проценти. Со цените на нафтата што се движат близу 100 долари за барел поради конфликтот во Иран, владата досега се спротивставуваше на притисокот да ги зголеми субвенциите за гориво. Ова е и покрај фактот дека Банката на Финска забележа зголемување од 50 проценти на трошоците за увоз на енергија во првите месеци од конфликтот во Иран. Иако транзицијата кон обновливи извори и стартувањето на нуклеарниот реактор Олкилуото 3 во 2023 година ја ублажија тешката енергетска криза, централната банка предупреди во текот на летото дека постојано високите цени на нафтата и гасот следната година би можеле да го забават економскиот раст и да ја зголемат инфлацијата. Единствената светла точка е просперитетниот фински извозен сектор, кој бележи силен прилив на нарачки во металуршката и бродоградбената индустрија. Олапа ја спореди оваа динамика со „бумот на Нокиа“ и процени дека постои можност извозот да ја извлече земјата од рецесија, под услов побарувачката од остатокот од Европа да остане силна.
Ограничена реакција на пазарот
И покрај проблемите со дефицитот, реакцијата на пазарот на финскиот долг досега беше ограничена. Агенциите за рејтинг одржуваа стабилна перспектива за земјата, со исклучок на агенцијата S&P, која ја оцени перспективата како „негативна“ во април, но не се намали себеси. Каматната премија што Финска мора да ја плати за десетгодишни обврзници во споредба со Германија беше 38 базични поени на 6 октомври. За споредба, во Франција оваа вредност беше 128, а во Италија 107 базични поени. Ова покажува дека инвеститорите сè уште го сметаат финскиот државен долг за еден од најбезбедните во Европа. Таквата ситуација, сепак, важи само додека не се појави нов шок, како што е продолжен пораст на цените на нафтата, нова ескалација на конфликтот со Русија или должничка криза во Еврозоната со фокус на Франција.
Финска би можела да биде прогласена за најсреќна земја во светот по десетти пат по ред следниот март. Но, со оглед на тоа што изборите се закажани еден месец подоцна и земјата се справува со последиците од деценискиот долг, останува отворено прашање како земјата ќе се справи со предизвиците што претстојат.