ЕУ ќе им даде на земјите-кандидати пристап до единствениот пазар – ако не споделуваат со „непријателските земји“

ЕУ планира да им даде на земјите-кандидати поран пристап до единствениот пазар, истражувачките програми и индустриската соработка пред полноправното членство. Придобивките би зависеле од усогласувањето со надворешната политика на ЕУ, санкциите, контролата на извозот и заштитата на чувствителните технологии, а би можеле да бидат суспендирани доколку земјите не ги исполнат условите. Украина, Молдавија, Албанија и Црна Гора, исто така, би добиле патокази за забрзување на пристапувањето.

Економските придобивки би биле условени и би можеле да бидат одземени ако земјите-нечленки се откажат од демократијата или споделуваат чувствителна технологија со непријателски настроени влади, се вели во планот.

На тој начин Европската унија ќе ја отвори својата огромна економија за земјите што чекаат да се приклучат на нејзините редови, под услов да се согласат да застанат на страната на блокот против непријателските држави и индустриските соперници, според нацрт-предлогот на Европската комисија виден од „Политико“.

На земјите-кандидати — од кои некои чекаат со децении да станат членки на ЕУ — ќе им биде понудена невидена „постепена интеграција“ во единствениот пазар, вклучително и трговија и пристап до истражувачки програми, додека нивните апликации се работат, според нацрт-планот.

„Единствениот пазар е прв приоритет за економска конвергенција“, се вели во прегледот на придобивките „пред проширувањето“ што ќе им се понудат на земјите-кандидатки. „Пораната интеграција би отворила можности за бизнисите на Унијата, би ги зајакнала европските вредносни синџири и би ги намалила стратешките зависности. Комисијата ќе идентификува каде потврденото усогласување на регулативата и капацитетот за спроведување овозможуваат подлабоко учество во истражувањето, иновациите и индустриската соработка, како и поширок пристап до пазарот. Приоритет треба да имаат можностите што ги унапредуваат подготовките за пристапување и ги задоволуваат заедничките економски и стратешки потреби.“

Прегледот, надгледуван од врвниот советник на Фон дер Лајен, Александар Адам – ​​поранешен помошник на францускиот претседател Емануел Макрон – радикално би го преобразил пристапот на ЕУ кон земјите во нејзиното соседство. Во моментов, речиси сите економски придобивки од поблиската соработка се резервирани за членовите, но ниту една нова држава не се приклучила од Хрватска во 2013 година.

Како дел од пакетот мерки на Адам, на Украина, Молдавија, Албанија и Црна Гора ќе им бидат понудени „патокази“ дизајнирани да го забрзаат процесот на приклучување во наредните години. Други, како Северна Македонија, Косово, Босна и Херцеговина, Србија и Турција, го видоа процесот како се одолговлекува – со растечки стравувања дека ќе се оттргнат или ќе гравитираат поблиску до Русија или Кина.

Според планот на Комисијата, економските придобивки што им се нудат на земјите-кандидатки ќе зависат од нивната поддршка за целите на надворешната политика на ЕУ, при што пристапот до единствениот пазар ќе зависи од тоа дали ќе ги делат клучните технологии со непријателски држави и трговски соперници.

„Како што се продлабочува индустриската и пазарната интеграција, учеството во чувствителните сектори мора да биде придружено со соработка за скрининг на инвестициите, контрола на извозот, спроведување санкции и заштита на чувствителните технологии“, се вели во документот за преглед.

„Проценките на пристапот треба да го земат предвид стратешкото усогласување, критичните зависности и капацитетот за управување со ризиците за инфраструктурата и синџирите на снабдување. Кога тие услови не се исполнети, обемот на учество треба да се прилагоди според важечкиот инструмент.“

Сите овие промени се очекува Европската комисија да ги објави на 6 октомври . За прв пат по речиси една деценија, Комисијата би можела да предложи  индикативни временски рокови за завршување на преговорите за пристапување со најнапредните кандидати – Црна Гора, Албанија, Украина и Молдавија – како дел од новите „патокази“ што ќе бидат откриени подоцна во текот на месецот. За Србија и другите кандидати што заостануваат во процесот, Брисел предлага различни форми на „постепена интеграција“.  Според неколку извори запознаени со предлогот, сегашниот нацрт предвидува финансиски и институционални заштитни мерки – како и привремени ограничувања на можноста новите членки да го користат своето вето.

Комисијата верува дека од новите земји-членки би можело да се бара, за ограничен период по пристапувањето, да прифатат ограничувања на нивната можност да блокираат одлуки во области каде што е потребна едногласност.Таквиот аранжман би можел да биде утврден во декларација што го придружува договорот за пристапување. Целта, според луѓе запознаени со предлогот, не би била да се создадат трајно различни права за новите членки, туку да им се овозможи постепено да се интегрираат во системот за донесување одлуки на ЕУ.

Новата финансиска заштита би ѝ овозможила на Комисијата, за ограничен период, да предложи мерки, вклучително и суспендирање на финансирањето од ЕУ, кога постојат јасни индикации дека недостатоците во владеењето на правото во нова земја-членка би можеле да го доведат во опасност доброто управување со буџетот на ЕУ или нејзините финансиски интереси.Всушност, Брисел сака да го олесни заштитата на средствата на ЕУ ако новопримената земја почне да уназадува по приклучувањето.

Предлогот, исто така, предвидува давање на ЕУ поголем простор за суспендирање на правото на глас на нова земја-членка во случаи на особено сериозни прекршувања на основните вредности на Унијата. Според предложениот систем, Советот би можел да дејствува по препорака на Комисијата и да донесе таква одлука со квалификувано мнозинство за ограничен период. Клучната разлика би била отстранувањето на барањето за едногласност – пречката што го направи споредливото дејствување според постојната постапка на ЕУ по член 7 исклучително тешко.

Новите земји-членки, исто така, би биле обврзани да се приклучат кон Канцеларијата на европскиот јавен обвинител пред да влезат во ЕУ. Комисијата, исто така, ќе предложи поголема употреба на гласање со квалификувано мнозинство секаде каде што постојните договори го дозволуваат тоа, намалувајќи ја зависноста на ЕУ од едногласност.Ова би се однесувало пред сè на надворешната политика, одбраната и санкциите – но исто така и на проширувањето.

Земјите кои се загрижени дека ќе бидат надгласани би ги задржале заштитните мерки со т.н.  „Итна сопирачка“ која би овозможила особено чувствителни прашања да се упатуваат до лидерите на ЕУ, додека друг механизам би барал напори за наоѓање прифатлив компромис.
Предлогот, исто така, предвидува намалување на бројот на европски комесари на две третини од бројот на земји-членки. Советот би воспоставил систем на ротација дизајниран да ја одрази демографската и географската разновидност на ЕУ. Предлогот на Комисијата, исто така, укажува на потребата од прилагодување на составот на Европскиот парламент како што расте бројот на земји-членки.

Внатрешните реформи на ЕУ се само едната страна од равенката. Според тековниот распоред, Европската комисија треба на 28 октомври да ги претстави новите „патокази“ за пристапување како дел од својот пакет за проширување.Брисел сака на земјите што најмногу напредувале да им понуди поголема предвидливост и јасен, чекор-по-чекор пат кон членство – што потенцијално би вклучувало и индикативни временски рамки за затворање на сите преговарачки кластери.

„Овие патокази ќе ги дефинираат реформите и претстојните клучни етапи, како и редоследот на чекорите потребни за успешно завршување на преговорите за пристапување“, се наведува во нацрт-документот на Комисијата.

Комисијата смета дека ова би им обезбедило на земјите-кандидати, земјите-членки и институциите на ЕУ појасна рамка за планирање на следните фази од пристапувањето, притоа зачувувајќи го принципот дека напредокот кон членство зависи од постигнатите резултати. Истовремено, Комисијата сака во многу поголема мера да ја искористи постепената интеграција – но јасно нагласува дека таа не е замислена како алтернативен пат за Црна Гора и Албанија.

„За Црна Гора и Албанија, кои се веќе длабоко навлезени во процесот на пристапување, приоритет останува успешното завршување на преговорите“, се вели во нацрт-документот.

Сепак, за другите кандидати, постепената интеграција се претставува како побрз начин за приближување кон ЕУ – преку забрзување на економското приближување, продлабочување на политичката соработка и обезбедување конкретни придобивки додека траат реформите. Пристапот би варирал во зависност од земјата и секторот, наместо да следи единствен шаблон. На пример, Србија, Украина и Молдавија имаат посебен интерес за договори што би го олесниле пристапот до единствениот пазар на ЕУ за индустриски производи. Други кандидати имаат поинакви непосредни приоритети. Затоа, Комисијата смета дека постепената интеграција треба да остане доволно флексибилна за да ги одрази различните почетни позиции, тековите на реформи и приоритетите во политиките.

Доколку плановите бидат потврдени, ова ќе биде првпат по речиси една деценија Европската комисија да понуди индикативни временски рамки за завршување на преговорите со земјите-кандидати што најмногу напредувале. Последен пат тоа го стори во февруари 2018 година, кога Комисијата претстави листа на чекори и реформи со цел да им овозможи на Србија и Црна Гора да се приклучат кон ЕУ до 2025 година. Земјите-членки во голема мера ги игнорираа и стратегијата на Комисијата за проширување и нејзината индикативна временска рамка.

Оттогаш многу работи се променети. Србија падна на крајот од групата кандидати што преговараат, додека политичката клима во рамките на ЕУ драстично се промени во корист на проширувањето. Комисијата сега смета дека Црна Гора и Албанија имаат реални изгледи за членство до крајот на оваа деценија. Дебатата меѓу лидерите на ЕУ на самитот на 15 октомври – како и онаа во декември – ќе ги даде првите показатели за тоа колку далеку се подготвени да одат земјите-членки: како во однос на реформирањето на самата Унија, така и во преземањето на одлучувачките чекори кон примање нови членки.