Бјорн Габриел од ЕИБ: Постигнавте напредок во енергетската транзиција, потребна е модернизација на енергетскиот систем

Ескалацијата на конфликтот на Блискиот Исток не научи дека треба да се ослободиме од зависноста од фосилни горива и посилно да се насочиме кон енергетската автономија и кон зелената транзиција. Западен Балкан е во клучен момент во својата енергетска транзиција. Регионот има значаен потенцијал за обновливи извори и силна стратешка позиција, но претворањето на тој потенцијал во реалност бара побрза и покоординирана акција, вели во интервју за МИА раководителот на Канцеларијата на Европската инвестицика банка во земјава, Бјорн Габриел.

Според него, државава постигнува охрабрувачки напредок на ова поле и е на вистинскиот пат. Веќе се започнати повеќе стратешки приоритетни проекти, но треба заеднички да направиме повеќе и побрзо за да ја оствариме енергетската транзиција. 

– Инсталираниот капацитет од обновливи извори значително се зголеми и сега надминува 50 проценти од вкупниот инсталиран капацитет, додека обновливите извори учествуваат со околу една третина во производството на електрична енергија. Земјата, исто така, оствари значителен напредок во усогласувањето на своето законодавство со стандардите на ЕУ и има силна меѓународна поддршка. Одлуката на Владата да формира посебно Министерство за енергетика, рударство и минерални суровини во 2024 година покажува силна посветеност на одржлив енергетски развој. Капацитетите за обновлива енергија брзо се зголемија од 2022 година наваму, главно поттикнати од соларната енергија. Иако ветерната енергија останува недоволно развиена, земјата постави амбициозни цели од 300 до 500 MW до 2030 година, во зависност од капацитетот на мрежата. Во исто време, се преземаат напори за проширување и модернизација на електричната мрежа, оценува Габриел.

Фокусот, според него, сега треба да биде ставен на модернизација на енергетскиот систем, особено на мрежите, интерконекциите и пазарната интеграција, за да може да се интегрира поголем удел на обновливи извори на енергија. Ова, вели Габриел, е од суштинско значење не само за зголемување на уделот на чиста енергија, туку и за обезбедување стабилност на системот и енергетска безбедност.

– Сепак, постепеното укинување на јагленот бара флексибилен и добро функционален енергетски систем. Голем дел од енергетската инфраструктура низ Западен Балкан останува застарена, додека надградбите на мрежата и напорите за дигитализација сè уште се во тек. Овие подобрувања се неопходни за системот да може да прифати поголем удел на обновлива енергија, чие производство е варијабилно. Затоа, на системот му е потребна доволна флексибилност за да ги балансира флуктуациите, да ја подобри енергетската ефикасност и ефикасно да го интегрира дистрибуираното производство. Постигнувањето стабилно и избалансирано снабдување со енергија бара и развој на капацитети за складирање енергија, особено батериски системи, кои засега се применуваат само во ограничен обем, нагласува Габриел.

Во интервјуто што подолу е објавено во целост, раководителот на Канцеларијата на ЕИБ во земјава говори и за потребата од отпорност на енергетските системи на се почестите климатски промени, како и за тоа колку регионот на Западен Балкан е блиску до поврзување со европскиот енергетски пазар. 

Господине Габриел, ќе почнам со најактуелното прашање – енергетската криза. Кризата на Блискиот Исток покажа колку сме ранливи и колку е важно секоја земја да работи на енергетската независност. Експертите велат дека земјава има потенцијал и можности. Дали напредуваме во оваа област и што треба да направиме за да постигнеме резултати?

– Ако постои една лекција од ескалацијата на конфликтот на Блискиот Исток, тоа е дека треба да се ослободиме од зависноста од фосилни горива. Треба уште посилно да се насочиме кон енергетска автономија и да ја забрзаме зелената транзиција.

Северна Македонија постигнува охрабрувачки напредок. Инсталираниот капацитет од обновливи извори значително се зголеми и сега надминува 50 проценти од вкупниот инсталиран капацитет, додека обновливите извори учествуваат со околу една третина во производството на електрична енергија. Земјата, исто така, оствари значителен напредок во усогласувањето на своето законодавство со стандардите на ЕУ и има силна меѓународна поддршка.

Одлуката на Владата да формира посебно Министерство за енергетика, рударство и минерални суровини во 2024 година покажува силна посветеност на одржлив енергетски развој. Капацитетите за обновлива енергија брзо се зголемија од 2022 година наваму, главно поттикнати од соларната енергија. Иако ветерната енергија останува недоволно развиена, земјата постави амбициозни цели од 300 до 500 MW до 2030 година, во зависност од капацитетот на мрежата. Во исто време, се преземаат напори за проширување и модернизација на електричната мрежа. ЕИБ, исто така, ја поддржува енергетската безбедност преку финансирање на изградбата на гасниот интерконектор со Грција, вклучувајќи и сегмент од цевководот од 68 км во Северна Македонија, кој е дел од поширокиот прекуграничен проект од 123 км.

Фокусот сега мора да се префрли на модернизација на енергетскиот систем, особено мрежите, интерконекциите и пазарната интеграција, за да може да се интегрира поголем удел на обновливи извори на енергија. Ова е од суштинско значење не само за зголемување на уделот на чиста енергија, туку и за обезбедување стабилност на системот и енергетска безбедност.

Регионот на Западен Балкан, кој ја вклучува и државава, се соочува со предизвици во снабдувањето со енергија и сè уште произведува енергија од фосилни горива. Од друга страна, Западен Балкан работи на усогласување на своето законодавство со она на Европската Унија. Меѓу земјите од Западен Балкан, како го оценувате напредокот на  нашата држава?

– Како и во другите земји во регионот, напредокот е очигледен. Сепак, постепеното укинување на јагленот бара флексибилен и добро функционален енергетски систем. Голем дел од енергетската инфраструктура низ Западен Балкан останува застарена, додека надградбите на мрежата и напорите за дигитализација сè уште се во тек. Овие подобрувања се неопходни за системот да може да прифати поголем удел на обновлива енергија, чие производство е варијабилно. Затоа, на системот му е потребна доволна флексибилност за да ги балансира флуктуациите, да ја подобри енергетската ефикасност и ефикасно да го интегрира дистрибуираното производство.

Постигнувањето стабилно и избалансирано снабдување со енергија бара и развој на капацитети за складирање енергија, особено батериски системи, кои засега се применуваат само во ограничен обем.

Конечно, од суштинско значење е енергетската транзиција да биде праведна и инклузивна, како во однос на еколошките резултати, така и во однос на нејзиното влијание врз работната сила. Ова бара добро осмислени мерки за адаптација и социјални политики за да се обезбеди никој да не биде изоставен за време на процесот на транзиција.

Во едно интервју за МИА, оценивте дека застарените енергетски системи во регионот на Западен Балкан се особено ранливи на климатските промени. Од денешна перспектива, дали гледате напредок во овој поглед? Дали земјите од Западен Балкан работат на модернизација и отпорност на нивните енергетски системи?

– Всушност, веќе сме сведоци на зголемување на температурите и сè понестабилни метеоролошки обрасци низ целиот регион, што доведува до почести екстремни настани како што се поплави и суши. Ова ја нагласува итната потреба од пофлексибилни и климатски отпорни енергетски системи. Во практична смисла, ова значи инвестирање во инфраструктура отпорна на екстремни временски услови, како и во попаметни мрежи кои можат автоматски да ја пренасочуваат енергијата за време на прекини. Во случајот со хидроенергијата, тоа значи и надградба на браните и подобрување на управувањето со водите за справување со попроменливите врнежи.

Веќе можеме да видиме многу позитивни примери. На пример, поддржуваме проекти за рехабилитација на хидроенергетските капацитети во Србија за подобрување на ефикасноста и зајакнување на капацитетот за производство од обновливи извори. Инвестиција од 100 милиони евра помага во надградбата на големите капацитети, вклучително и инсталацијата на нова единица од 13 MW во Потпеќ.

Сепак, само додавањето повеќе обновливи извори на енергија не е доволно. Електричните мрежи исто така треба да се надградат и да се направат „попаметни“ за непречено интегрирање на повеќе обновливи извори на енергија. На пример, во Србија, финансираме инсталација на напредни броила за електрична енергија, како дел од пошироката програма за модернизација на електричната мрежа во земјата, за да се зголеми енергетската и системската ефикасност. Слични иницијативи спроведуваме и во Босна и Херцеговина, со што ја зајакнуваме регионалната соработка и го забрзуваме преминот кон поотпорен и одржлив енергетски систем.

Неодамна учествувавте на панел на Македонски Енергетскиот форум што се одржа во Скопје, посветен на мобилизирање капитал за забрзување на развојот на обновливи извори на енергија и складирање енергија. Исто така, разговаравте за следните чекори за поврзување на регионот на Западен Балкан со европскиот енергетски пазар. Колку е блиску Западен Балкан до постигнување на оваа цел?

– Западниот Балкан е во клучен момент во својата енергетска транзиција. Регионот има значаен потенцијал за обновливи извори и силна стратешка позиција, но претворањето на тој потенцијал во реалност бара побрза и покоординирана акција. Интегрирањето на Западен Балкан во европскиот енергетски пазар напредува, особено во регулаторното усогласување, но нерамномерно. Физичките интерконекции се веќе воспоставени и се користат во голема мера, а земјите постигнаа значителен напредок во усогласувањето на нивното законодавство со правилата на ЕУ, што е предуслов за поврзување на пазарите. Подлабоката интеграција, исто така, би овозможила поефикасно балансирање на понудата и побарувачката преку прекугранична трговија, а воедно би обезбедила и поефикасно користење на вишокот енергија.

Во исто време, Механизмот за прилагодување на јаглеродните емисии на границите (CBAM) влезе во својата конечна фаза на примена на 1 јануари 2026 година, по преодниот период на известување што траеше од 2023 до 2025 година. Ова ги поттикнува земјите да ги забрзаат реформите, да воведат јаглеродни давачки и поуспешно да се усогласат со системот на Европската Унија.

За да им помогне на компаниите да се адаптираат, ЕИБ го иницираше првиот Водич за декарбонизација во земјата во 2025 година, заедно со Делегацијата на ЕУ и Стопанската комора на Северна Македонија. Оваа бесплатна онлајн алатка им помага на компаниите да го мерат јаглеродниот отпечаток и да усвојат стратегии за декарбонизација.

Понатамошната интеграција на енергетскиот пазар ќе зависи од забрзување на поврзувањето на пазарите, зајакнување на прекуграничната инфраструктура и зголемување на инвестициите во обновливи извори на енергија и складирање. Насоката е јасна, но темпото на имплементација сега треба да одговара на амбицијата.

Како раководител на Европската инвестициска банка во земјата, што би ни порачале?

– Две важни работи ми паѓаат на ум. Прво, транзицијата успева кога луѓето ги чувствуваат придобивките. Ветерната и сончевата енергија веќе не се само почисти извори, туку сега се и значително поевтини од нови електрани на фосилни горива, во некои случаи и за повеќе од 50 проценти.

Северна Македонија е на вистинскиот пат и веќе се започнати повеќе стратешки приоритетни проекти, но сите ние треба заеднички да направиме повеќе и побрзо за да ја оствариме енергетската транзиција. Она што сега ни е потребно е домашен институционален капацитет за спроведување добро испланирана и ефикасно реализирана енергетска транзиција.

И тука ЕИБ има многу важна улога благодарение на финансиските и советодавните капацитети што може да им ги обезбеди на нашите локални партнери во соработка со Делегацијата на ЕУ.

Само минатата година, во ЕУ мобилизиравме над 100 милијарди евра инвестиции во чиста енергија. Финансираме околу половина од сите тековни проекти за електроенергетски мрежи и интерконектори, една од секои пет соларни електрани, еден од секои три проекти за ветерни електрани на копно и поголемиот дел од развојот на офшор ветерната енергија.

Исто така, поддржуваме слични проекти низ целиот регион – од две ветерни електрани во Босна и Херцеговина, кои се очекува да обезбедуваат чиста електрична енергија за околу 93.000 домаќинства и да придонесат за намалување на емисиите на CO₂, до проект за соларно производство на електрична енергија во близина на Приштина, кој ќе придонесе за почист енергетски микс и поголема отпорност на енергетскиот систем.

Во Северна Македонија, нашата зелена кредитна линија од 100 милиони евра, што ја спроведува Развојната банка на Северна Македонија, им овозможува на компаниите да инвестираат во енергетска ефикасност, обновлива енергија и одржливи технологии. Досега, иницијативата поддржа 52 проекти за обновлива енергија со комбиниран инсталиран капацитет од 105 MW. Бараме нови можности за проширување на нашата поддршка во енергетскиот сектор во земјата.

Билјана Анастасова – Костиќ