Бетон, корупција и авторитаризам: Политичката цена на урбаните мегапроекти во Скопје, Белград и Тирана

Новата книга на Бранимир Сталетовиќ открива како монументалната архитектура на Балканот ги прикрива корупцијата и клиентелизмот. Од Белград и Скопје до Тирана, урбаните проекти од голем обем сè повеќе се користат не само за привлекување инвестиции и преобликување на изгледот на градовите, туку и за зацврстување на политичката моќ. Истовремено, корупцијата, нетранспарентните јавни набавки и занемарувањето на јавниот интерес можат да ги претворат овие проекти во катализатори за масовни протести, тврди аналитичарот Бранимир Сталетовиќ.

Роден во Скопје во 1987 година, Сталетовиќ е истражувач во Центарот за студии за Југоисточна Европа при Универзитетот во Грац. Неговата работа се фокусира на авторитарното владеење на Балканот, хибридните режими и начините на кои политичката моќ ја трансформира урбаната средина.

Во својата нова книга „Урбани мегапроекти и архитектурата на конкурентскиот авторитаризам“ тој ја разгледува трансформацијата на Скопје како сликовит пример за авторитарно урбанистичко планирање, корупција и политички клиентелизам.  Според аналитичарот, проекти како „Скопје 2014“ и „Белград на вода“ – како и големите инвестиции во туристичкиот сектор во Албанија – покажуваат како градежништвото може да се искористи како алатка за политичко влијание, идеолошка пропаганда и контрола врз институциите.

Архитектурата како алатка за зацврстување на моќта

Сталетовиќ го користи терминот „конкурентски авторитаризам“ за да ги опише политичките системи кои не се ниту целосно авторитарни, ниту вистински демократски.

„Се одржуваат избори, постојат опозициски партии и можна е промена на власта. Сепак, правилата на игра се прилагодени во корист на владејачката партија преку контрола врз медиумите, судовите и државните ресурси“, објаснува тој во интервју за „Courrier des Balkans“.

Според истражувачот, самите механизми преку кои ваквите режими управуваат со политичката конкуренција истовремено го обликуваат и начинот на кој тие ги развиваат градовите.

„Неформалните мрежи и урбанистичкиот дизајн стануваат алатки што авторитарните влади ги користат за да управуваат со својата ранливост пред опозицијата и јавниот надзор, истовремено демонстрирајќи доминација преку недемократски средства. Големите урбани мегапроекти – токму поради нивната сложеност – можат многу да откријат за хибридниот авторитаризам“, истакнува Сталетовиќ.

Во текот на последните две децении, ваквите проекти се намножија низ Балканот. Меѓу најистакнатите примери, тој ги издвојува градежните зафати во Истанбул за време на владеењето на Реџеп Таип Ердоган, проектот „Белград на вода“ во српската престолнина и проектот „Скопје 2014“ во Северна Македонија. Сите тие имаат заедничка политичка логика: обезбедуваат видливост за оние што се на власт, привлекуваат инвеститори и пренесуваат одредени идеолошки пораки. Сепак, нивната содржина се разликува.

„Белград ја слави модерноста, претставувајќи ја Србија како развиена, европска и прогресивна држава. ’Скопје 2014‘ промовира етно-национална фантазија – спој на антиката и неокласицизмот – проследена со недемократски пораки“, објаснува истражувачот.

Според него, проектот во македонската престолнина е особено визуелно агресивен; неговата симболика маргинализира одредени малцински заедници и брише други слоеви од историското наследство на градот, вклучително и модернистичката архитектура од југословенскиот период.

„Самата архитектура не е по природа авторитарна. Процесите и симболите се тие што ја прават авторитарна и контроверзна“, нагласува Сталетовиќ.

„Скопје 2014“ како симбол на режимот на Никола Груевски

Аналитичарот го посочува „Скопје 2014“ како еден од највпечатливите примери за авторитарно урбанистичко планирање. Спроведен за време на владеењето на поранешниот македонски премиер Никола Груевски, проектот опфаќаше темелна трансформација на центарот на главниот град, со изградба на монументални објекти, споменици и фасади дизајнирани во историски стилови.

Наведените официјални цели вклучуваа воспоставување препознатлив идентитет за градот и поттикнување на туризмот. Според Сталетовиќ, сепак, тоа никогаш не биле примарните мотиви.

„Според мене, ова е најкарактеристичниот пример за авторитарно урбанистичко планирање – како во однос на начинот на кој е спроведено, така и во однос на идеолошката порака што ја пренесува. ’Скопје 2014‘ треба да се гледа како прозорец кон авторитаризмот од ерата на Никола Груевски“, наведува тој.

Според него, особено значајни се обемот и исклучителната брзина на спроведувањето.

„Самата брзина е многуговорна. Таа укажува на режим што брза да остави свој белег пред да се појави можност тој да биде оспорен“, објаснува истражувачот.

Тој издвојува три главни механизми преку кои проектите за урбанистичко планирање се претвораат во политички алатки: тајност и забрзана реализација; кооптирање на институциите што треба да вршат надзор и пренасочување на вниманието на јавноста. Во случаите на „Белград на вода“ и „Скопје 2014“, на пример, беа формирани архитектонски комисии и институционални механизми за да се обезбеди официјално одобрување за проектите.

„На овој начин, тие изгледаат легитимирани одвнатре од самиот систем – иако тој систем е манипулиран“, коментира Сталетовиќ.

Албанија: Кога инвестициите се претвораат во политички конфликт

Аналитичарот забележува слични трендови во Албанија, каде што владата на Еди Рама промовира големи инвестиции во туризмот и привлекува истакнати меѓународни архитекти. Сталетовиќ посочува на проекти во заштитената лагуна Нарта и на ненаселениот остров Сазан – потфати поврзани со странски инвеститори, како и со имињата на Џаред Кушнер и Иванка Трамп. Според извештаите што ги цитира истражувачот, на инвеститорите им е доделен посебен статус што овозможува забрзани административни процедури и опуштен надзор врз животната средина.

„Модерноста не е нужно изговор за авторитаризам. Тој станува таков кога развојот и архитектурата се користат за да се оправда исклучувањето на граѓаните од донесувањето одлуки и непочитувањето на правилата“, забележува тој.

Одговорот на албанската влада на протестите, исто така, предизвикува негови критики.

„Владата одговори на критиките со поврзување на протестите со странско мешање – карактеристична авторитарна реакција“, истакнува Сталетиќ.

Според него, кога големите градежни проекти се забрзуваат и се планираат во тајност, последиците се протегаат многу подалеку од урбанистичкото планирање: тие влијаат на медиумите, ги продлабочуваат социјалните поделби и ја поткопуваат демократијата.

„Во овој момент, мегапроектот повеќе не е само иницијатива за урбан развој. Тој станува политизиран инструмент, обликуван од авторитаризам и поларизација. Ова е опасна територија за демократијата“, предупредува аналитичарот.

Тој верува дека Еди Рама игра централна улога во одобрувањето на големите урбани проекти во Албанија. Според неофицијалните извештаи, малку такви проекти добиваат зелено светло без согласност на премиерот.

Србија: Од трагедијата во Нови Сад до масовно политичко движење

Сталетиќ ја истакнува врската помеѓу прашањата за урбанистичко планирање и протестните движења на Балканот. Тој ја наведува Србија како највпечатлив пример, каде што уривањето на бетонска настрешница на железничката станица во Нови Сад – што одзеде 16 животи – предизвика големо студентско движење.

„Урбаните проблеми и нивните последици се видливи и очигледни. Ова може да предизвика востание, особено кога проектите откриваат небрежност и некомпетентност“, објаснува тој.

Демонстрантите ја гледаат трагедијата во Нови Сад како последица на корупција, нетранспарентни јавни набавки и институционална небрежност. Според аналитичарот, ваквите настани не се изолирани инциденти; напротив, тие можат да послужат како катализатор за изразување на многу подлабоко јавно незадоволство.

Тој прави паралела со Албанија, каде што владата на Еди Рама веќе се соочи со протести поради корупциски скандали пред да избувне контроверзноста околу туристичкиот проект во лагуната Нарта.Ова незадоволство еволуираше во движење познато како „Револуција на розовото фламинго“, кое се претвори од спротивставувањето на еден туристички комплекс во поставување поширок предизвик за администрацијата.

Според Сталетовиќ, разликата меѓу двете земји лежи во тоа како се развиле нивните соодветни протестни движења.

„Во Србија, впечатливо е што протестното движење предизвикано од трагедијата во Нови Сад стана примарно политичко движење во земјата. Пред појавата на студентското движење, улиците веќе беа сведоци на бројни други протести – но ниту еден со трајната сила што ја гледаме денес“, наведува тој.

Додека студентското движење во Србија постепено се организираше во политичка сила, протестите во Албанија остануваат помалку институционализиран израз на јавниот гнев.

„Во двете земји, граѓаните се разочарани од ароганцијата на политичките елити и ќе продолжат да ги предизвикуваат“, предвидува аналитичарот.

Демократија на Балканот: Авторитарните режими не се непобедливи

И покрај загрижувачките трендови, Сталетовиќ гледа основа за оптимизам во врска со иднината на демократијата во регионот. Тој посочува на губењето на власта од страна на Виктор Орбан по 16 години владеење во Унгарија, падот на Никола Груевски во 2017 година и граѓанските мобилизации во Србија и Албанија како доказ дека авторитарните политички системи можат да бидат предизвикани и надминати. Според него, основните пречки за демократскиот развој остануваат корупцијата и системската неформална економија. Проблемот оди подалеку од обичните финансиски загуби. Овие феномени откриваат како владејачките елити ја перцепираат државата.

„Тие не го гледаат тоа како инструмент во служба на општото добро, туку како апарат што го олеснува градењето и зајакнувањето на политичките партии. Овој начин на размислување мора да се промени за да може да се развие демократијата“, нагласува Сталетовиќ.

Тој заклучува дека, иако политичките режими на Балканот сè уште имаат значително институционално влијание, јавниот отпор против нив добива на интензитет.

„На институционално ниво, авторитарните сили сè уште се во предност; сепак, во политичката арена, демократските сили добиваат простор. Поразот на Орбан, падот на Груевски во 2017 година, како и мобилизациите во Србија и Албанија, покажуваат дека авторитарните системи се ранливи“, забележува истражувачот. (Пренесено од БГНЕС)