ЕУ ќе го отвори повторно досието на Србија на самитот за Западен Балкан
На 25 ноември, Европската унија ќе биде домаќин на лидерите на шесте земји од Западен Балкан (Албанија, Босна и Херцеговина, Косово, Црна Гора, Северна Македонија и Србија) кои сè уште официјално имаат за цел да се приклучат на блокот.
Иако овие самити се полугодишни работи кои вообичаено не даваат многу вести, двата претходни – во Брисел во декември 2025 година и во Црна Гора овој јуни – се покажаа политички нестабилни бидејќи борбениот српски претседател во тоа време, Александар Вучиќ, беше во центарот на бројни спорови. Сега, кога Вучиќ е соборен од власт по парламентарните избори на 25 октомври од движењето Студентска листа, овој самит ќе биде првиот вистински тест за тоа дали ЕУ е всушност способна да ги повлече надежите за ЕУ во регионот кон евентуално членство.
Раната нацрт-декларација што ја виде РСЕ покажува дека Брисел барем се обидува да стане попрецизен во своите барања и да испрати неколку пораки до новото раководство во Белград. Ако новиот кабинет не положи заклетва брзо, постојат големи шанси привремениот Дуро Мачут сепак да ја претставува земјата на состанокот во Брисел. На самитот во јуни, за прв пат не беше одобрена декларацијата откако започна редовниот формат ЕУ-Западен Балкан во 2018 година. Белград одби да го поддржи јазикот во текстот со кој се бараше од земјите во регионот да се усогласат со санкциите на ЕУ кон Русија, како и да се воздржат од условеноста на предложениот дијалог Белград-Приштина.
Актуелниот нацрт го заостри јазикот за двете прашања, јасно потпомогнувајќи го новото раководство на Студентската листа, кое изрази големи резерви за потребата од политички дијалог на високо ниво со Косово и за промена на пријатните односи на Србија со Кремљ.
Повикувањето на дијалогот е многу повисоко во текстот отколку во претходните години и со поголема политичка итност.
„Сите договори постигнати во дијалогот Белград-Приштина, олеснет од ЕУ, мора да се спроведат“, стои во текстот на декларацијата со дополнување дека финансиската поддршка на ЕУ во рамките на Реформскиот и растот на Западен Балкан од 6 милијарди евра „е условена од конструктивен ангажман на партнерите со мерлив напредок и опипливи резултати во нормализацијата на односите“.
Додека дипломатите и во блокот и во регионот веруваат дека овој дијалог е „мртов“, претставниците на ЕУ сè уште негуваат надежи дека ќе го оживеат во одреден момент. Извори од ЕУ за РСЕ изјавија дека раководството на Брисел било во контакт со косовскиот премиер Албин Курти, барајќи од него да му даде на идното раководство на Белград „придобивка околу сомнежот“.
Можеби најголемата порака до Србија и студентите во идната декларација е потребата да се помират со минатото. ЕУ беше шокирана од сликите на српското официјално и јавно поклонување на осудениот воен злосторник Ратко Младиќ на неговиот погреб во септември.
Во текстот се наведува дека „секоја глорификација на воените злосторници, негирање на геноцидот и ревизионизмот е во спротивност со најфундаменталните европски вредности. Ги повикуваме сите партнери од Западен Балкан да промовираат култура на почитување и солидарност со сите жртви и на почитување на пресудите од меѓународните и домашните судови во врска со воените злосторства“.
Одбивањето на владата на Вучиќ да се дистанцира од глорификацијата на Младиќ ги убеди дури и просрпските земји-членки на ЕУ да не вршат притисок за отворање на Кластерот 3 за пристап во ЕУ со Белград, кој се состои од осум преговарачки поглавја главно поврзани со економијата. Србија не напредуваше кон членство во ЕУ од крајот на 2021 година, а Вучиќ дури и го бојкотираше самитот ЕУ-Западен Балкан во декември минатата година поради, како што сметаше, недостатокот на напредок, особено во овој кластер.
Од текстот е јасно и дека ЕУ се повеќе се нервира што и Кина и САД се натпреваруваат за економско и политичко влијание во регионот. Во декларацијата, со која земјите од Западен Балкан мора да одлучат (или не) да се усогласат на денот на самитот, остро се истакнува дека „партнерите од Западен Балкан треба да им кажат на своите граѓани дека ЕУ останува главен инвеститор и трговски партнер во регионот, како и нејзин најголем давател на финансиска помош и сигурен безбедносен партнер и дека придонесува за стабилноста и безбедноста низ Европа“. Во документот се посочува дека ЕУ финансирала работи како што се 500 јавни WiFi точки во регионот, и ги поздрави Албанија, Црна Гора, Северна Македонија и Србија како дел од Единствената област за плаќања во евра (SEPA).
Сепак, проширувањето можеби нема да биде на врвот на европската агенда како што се приближуваме кон 2027 година. Ова главно се должи на важните избори што претстојат во клучни европски земји, при што најзначајни се претседателските избори во Франција, кои ќе се одржат во април и мај. Повеќето претставници на ЕУ веќе како да се помириле со реалната можност десничарската популистка Марин ле Пен да дојде на власт. Ле Пен и нејзината партија, „Национален собир“ (National Rally), се критички настроени кон секое проширување на ЕУ, особено во однос на Украина, Молдавија и Западен Балкан воопшто.
Се очекува нејзината партија да оствари дополнителен успех и на парламентарните избори што следат по претседателските, што би можело да ја спречи дури и Црна Гора – земјата што најбрзо напредува во процесот на пристапување – да стане членка, иако таа се надева на тоа во 2028 или 2029 година. Според францускиот Устав, за ратификување на договорот за прием на нова членка потребен е или национален референдум, или мнозинство од три петтини во двата дома на парламентот – Националното собрание и Сенатот.
Додека сите погледи се вперени кон Франција, постојат и други грижи. Во Италија, Џузепе Конте, лидер на левичарското популистичко движење „Пет ѕвезди“ и гласен противник на пристапувањето на Украина во ЕУ, има реални шанси да стане премиер. Полска, пак, би можела да добие влада составена од десничарски партии кои се склони да ги обвинуваат украинските мигранти, да ги штитат домашните земјоделци од украинските земјоделски производи и да ги стават историските поплаки во центарот на односите со Киев.
Брисел во трка со времето
Токму затоа Брисел се обидува да заврши што е можно повеќе работа околу проширувањето во наредните месеци. За Црна Гора, тоа значи дека оваа недела би можеле да се затворат уште четири преговарачки поглавја.Со тоа би останале само шест поглавја – цел што актуелното ирско претседателство со Советот на ЕУ ја смета за остварлива пред крајот на годината. Потоа, Литванија ќе го преземе ротирачкото претседателство и ќе се зафати со последните две институционални поглавја (поглавјата 34 и 35), со што договорот за пристапување би можел да биде подготвен за потпишување од страна на Црна Гора во јуни.
Украина и Молдавија наскоро ќе бидат „раздвоени“ во процесот, откако од 2022 година чекореа заедно на патот кон ЕУ. Но, прво треба заедно да ги отворат преостанатите два кластера, кои опфаќаат девет преговарачки поглавја. Претседателката на Молдавија, Маја Санду, и украинскиот премиер Серхиј Корецкиј на форумот изразија надеж дека тоа би можело да се случи пред Божиќ. За тоа, се разбира, е потребна едногласност од сите 27 земји-членки на ЕУ.
Досега, Унгарија одбиваше да даде зелено светло за Брисел да ги испрати таканаречените „скрининг писма“ за тие два кластера, со што го оневозможува нивното отворање.
Според информациите, Будимпешта нема нови политички барања кон Киев, но – како што наведуваат неколку извори од ЕУ за Радио Слободна Европа – таа цели кон добивање повеќе средства од ЕУ, кои досега беа замрзнати поради назадувањето во владеењето на правото за време на претходната унгарска влада. Затоа, можно е Унгарија да даде зелено светло уште оваа недела, што би овозможило сите кластери и поглавја за двете земји да бидат отворени до 2026 година.
Откако ќе се отворат сите поглавја, Молдавија, по сè изгледа, значително ќе напредува. Целта е во 2027 година да се затворат дури 25 од вкупно 33 преговарачки поглавја, додека за Украина таа бројка изнесува само девет.
Тука се и таканаречените „привремени мерила“ (во Брисел познати како „IBAR“), кои се однесуваат на владеењето на правото и основните права. Молдавија ја достави својата самопроценка претходно овој месец, а Европската комисија најверојатно ќе даде зелено светло кон крајот на ноември, по што документот ќе биде испратен до земјите-членки на ЕУ.
Ова би можело да биде одобрено до почетокот на новата година. Позитивната оценка во рамките на IBAR е неопходен услов за затворање на кое било преговарачко поглавје. Во случајот со Украина, целокупната проценка можеби нема да биде готова до пролетта, што создава разлика во напредокот помеѓу Киев и Кишињев.
Санду беше воздржана во однос на „раздвојувањето“ на процесите, дипломатски истакнувајќи дека Кишињев „не е во натпревар со која било друга земја-кандидат“, и додавајќи: „Сакаме Украина да напредува, бидејќи би било одлично да бидеме опкружени со земји-членки на ЕУ“.
Корецки, пак, изјави дека има поитни грижи од процесот на проширување, особено секојдневните руски напади врз неговата земја, нагласувајќи дека е тешко да се врши политичка работа кога има „аларми за бомби 20 часа дневно“. Тој исто така додаде дека Москва во моментов има за цел „да уништи сè во Украина оваа зима“, а исто така се обидува да го искористи моменталниот дефицит во украинскиот државен буџет, кој надминува 70 милијарди евра – дупка што ЕУ се надева дека делумно ќе ја покрие со новиот заем од 45 милијарди евра неделава.