Самоил ќе биде донесен во Бугарија со саркофаг од македонски мермер

Цар Самоил повеќе не ги разделува Бугарија и Грција, но сепак продолжува да стои меѓу Бугарија и Северна Македонија, оценува порталот „EUalive“ во најновата анализа. Иронијата според медиумот е што Самоил ќе дојде во Бугарија во саркофаг направен од бел прилепски мермер, т.е. македонски. Според она што објавуваат бугарските медиуми саркофагот ќе биде изработен во каменорезачка работилница во Велинград и покрај натписот „„Самоил во Христа Бога, цар на Бугарите“, тој содржи врежани прикази на неколку христијански и средновековни симболи поврзани со Самоил и неговата епоха.

На капакот е прикажан крст моделиран според симболот пронајден на надгробната плоча на таткото на Самоил. Под натписот се наоѓаат две стилизирани птици – мотив преземен од текстил за кој се верува дека бил дел од погребната облека на Самоил, а кој моментално се чува во Музејот на византиската култура во Солун. Страните на саркофагот исто така се украсени со врежани прикази на христограм, архангел Михаил, црквата „Свети Ахил“ опкружена со два пауна, како и приказ на Самуиловата тврдина. Дел од декорациите се инспирирани од средновековни камени релјефи кои во Бугарија се поврзуваат со ерата на Првото бугарско царство и владеењето на Самоил. Тоа значи дека се на саркофагот е „уметничка“ а не историска инсталација, вклучувајќи го и делот за Самоил како цар на Бугарите.   

Еве што пишува порталот:

-Илјада години по неговите војни со Византија и шест децении по откривањето на неговиот гроб, грчката држава треба да му ги предаде неговите коски на Бугарија – признавајќи ги како посмртни останки на бугарски владетел. Сепак, додека Софија и Атина решаваат долготраен спор околу историски реликвии во услови на продлабочена соработка во енергетиката и транспортот, Софија и Скопје сè уште имаат спротивставени наративи во врска со покојниот цар.

Сепак, гестот на Атина произлегува од нешто повеќе од само историско помирување; тој вклучува многу конкретна размена. Во замена за посмртните останки на Самоил, неговиот син Гаврил Радомир и други членови на кралското семејство, Бугарија ќе ѝ предаде на Грција 48 реликвии кои биле одземени од грчки манастири за време на Првата светска војна. Официјалното соопштение на бугарската влада го опишува овој договор со дипломатската фраза „заемно предавање заради чување“. Така, секоја од двете нации ќе го добие она што го смета за свое… Бугарија – еден од ретките преостанати материјални симболи на нејзината средновековна државност – додека Грција си ги враќа културните артефакти.

Ваквата размена би била незамислива во 20-тиот век, кога Бугарија и Грција војувале една против друга, спореле за територии и – по Втората светска војна – се нашле на спротивните страни на Железната завеса. Денес, сепак, покрај заедничкото членство во ЕУ и НАТО, тие се поврзани со заеднички интереси: од гасниот интерконектор и терминалите за течен природен гас до транспортните коридори и енергетското поврзување.

На 3 октомври, Софија и Атина ќе го финализираат договорот. Бугарската влада планира приемот на посмртните останки на цар Самоил да го претвори во национална прослава. Неговите посмртни останки ќе бидат положени во мермерен саркофаг во црквата „Света Софија“. На само неколку метри оттаму, во 2015 година беше подигнат шестметарски споменик на владетелот, по повод илјадагодишнината од неговата смрт.

Софија и Атина најдоа начин да постигнат разбирање во врска со Самоил. Ситуацијата меѓу Софија и Скопје е посложена.Спорот започнува уште со самото име. „Самоиловата држава“ е подоцнежен историографски термин. Повеќето современи медиевисти се согласуваат дека Самоил владеел со Бугарското Царство, иако неговиот политички центар повеќе не бил во Преслав, туку далеку на југозапад – околу Преспа и Охрид. Во различни периоди, неговото владеење опфаќало голем дел од Балканот – територии што денес се наоѓаат во рамките на Бугарија, Северна Македонија, Грција, Албанија, Србија, Косово и Црна Гора. Географијата е токму еден од аргументите врз кои се темели македонскиот историски наратив: Охрид, еден од клучните политички и црковни центри на Самуиловото царство, денес се наоѓа во Северна Македонија.

Во 2019 година, Софија и Скопје конечно успеаја да најдат заедничка формула. Заедничката историска комисија препорача двете држави заеднички да го одбележуваат ликот на цар Самуил. Кога договорот беше објавен во 2022 година, Драги Ѓоргиев – тогашниот копретседавач на комисијата од македонска страна – нагласи дека телото не се занимавало со идентитетот на владетелот. Двете страни постигнаа разбирање за заедничкото одбележување, но не успеаја да се договорат за тоа како Самуиловото царство треба да се прикажува во учебниците.

Во меѓувреме, историскиот спор веќе беше излезен далеку надвор од страниците на учебниците. Во 2020 година, Бугарија го блокираше почетокот на преговорите за пристапување на Северна Македонија во ЕУ поради несогласувања околу прашања како што се историјата, јазикот и спроведувањето на Договорот за добрососедство.Две години подоцна, Софија го повлече ветото по т.н. „француски предлог“, кој беше прифатен и од Скопје. Еден од договорените услови беше вклучувањето на Бугарите во Уставот на Северна Македонија пред отворањето на првиот преговарачки кластер.

Промената сè уште не е направена, а владата на ВМРО-ДПМНЕ, предводена од премиерот Христијан Мицкоски, одбива да ја прифати под договорените услови. Сега, посмртните останки на Самоил повторно ја вратија историјата во медиумскиот фокус. 

Иако владата во Скопје досега се воздржуваше од коментари за предавањето на останките, некои македонски медиуми и историчари веќе го протолкуваа тоа како потег насочен против Северна Македонија. Историчарот Стојко Стојков дури и ја доведе во прашање идентификацијата на коските, наведувајќи дека Софија и Атина ќе го искористат предавањето како „пропаганда против Македонија“. Митко Панов, член на заедничката историска комисија, зазеде поумерен став. Според него, преносот на останките е современ политички чин и не може да послужи како доказ за природата на државата на Самоил.

Најсензационалистичките наслови го вовлекоа Самоил во сферата на домашната македонска политика. „Вечер“ се повика на поранешниот премиер Зоран Заев со насловот: „Да беше Заев, ќе им ја дадеше и Охридската тврдина“. Поранешниот премиер Зоран Заев (од партијата СДСМ) претходно му оддаде почит на цар Самоил во Софија. Во 2017 година, еден ден по потпишувањето на Договорот за пријателство, Бојко Борисов го одведе македонскиот премиер до споменикот на владетелот. Двајцата положија цвеќе под натписот „Цар на Бугарија“.

Девет години подоцна, останките на Самоил пристигнуваат во Софија. Северна Македонија сè уште чека да го отвори својот прв преговарачки кластер со ЕУ. И тука, историјата нуди една последна иронија. Останките на Самоил беа донесени во Бугарија и сместени во саркофаг изработен од бел мермер ископан во близина на Прилеп – во Северна Македонија. (EUalive)