Балкански аларм

Темни политички услови повторно го прогонуваат Балканот. Полуофицијалниот погреб на осудениот воен злосторник Ратко Младиќ во Белград, кој многу босански Срби сè уште го слават, повторно ги отвори старите трауми и ги разгоре националистичките тензии овој месец. Дипломатските односи меѓу Србија и Босна и Херцеговина се влошуваат, што дополнително го доведува во прашање веќе речиси запрениот процес на пристапување на Србија во Европската унија.

Полошо е што Европа и САД порано беа претежно согласни во поддршката на кревкиот политички процес во Босна и Херцеговина, додека денес тоа веќе не е случај. Додека претходните американски претседатели може да бидат обвинети за прекумерен интервенционизам, администрацијата на Доналд Трамп речиси и да не покажува интерес за чувствителните политички процеси во регионот. Нејзината единствена загриженост е унапредувањето на тесните економски интереси, што во пракса значеше толерирање, па дури и поддршка на тврдокорните српски националисти во Босна и Херцеговина.

Така, на пример, администрацијата на Трамп поддржа гасовод што би го поврзал хрватскиот брег со Сараево, главниот град на Босна и Херцеговина. На прв поглед, таков проект има смисла, бидејќи би можел да ја намали зависноста на регионот од рускиот гас. Но, кога постои сомневање дека договорите би можеле да бидат доделени на претходно непозната компанија чии лидери имаат „лични врски со Доналд Трамп“, светлата за тревога се палат.

Светлата за тревога се вклучуваат и на политичкиот фронт. Во БиХ, изборите ќе се одржат овој октомври и, во зависност од исходот, тврдокорните српски сили би можеле да ги здружат силите со тврдокорните Хрвати за да ја променат рамката на управување во земјата. Моментот за таков маневар тешко дека би можел да биде поповолен, бидејќи САД очигледно би замижале. Но, ако успеат во ова, бошњачката, односно муслиманската заедница, неизбежно би се чувствувала загрозена и би реагирала соодветно. Ова би го зголемило ризикот од спирала надолу што би можела длабоко да ја дестабилизира земјата.

Србија, исто така, ќе оди на избори во октомври. По години масовни студентски протести, владата се соочува со широко опозициско движење кое се разви одоздола, кое сега е организирано под името Студентска листа. Со оглед на тоа што исходот сè уште е многу неизвесен, не е тешко да се замисли сценарио во кое популистичкиот режим на претседателот Александар Вучиќ едноставно прогласува победа, предизвикувајќи уште поголема нестабилност.

Ситуацијата не е ништо помирна ниту во Косово. Преговорите за помирување на Србија и Косово се во ќор-сокак, додека на локалните власти во поделената Митровица сè уште не им е доверена одговорноста за мостот што ги поврзува српскиот и албанскиот дел од градот, поради страв од тоа што би можело да се случи следно.

Пошироко, политичкиот систем на земјата е во застој, а негодувањето поради неодамнешната пресуда од страна на Специјализираниот совет на Косово против Хашим Тачи, поранешен воен лидер кој беше претседател на Косово од 2016 до 2020 година, дополнително ја оддалечи земјата од нејзините поранешни меѓународни партнери.

Ниту еден од овие настани, земени изолирано, не е нужно дестабилизирачки. Но, заедно тие се закануваат да создадат критична маса на националистички чувства. Основната идеја на мировните процеси пред четврт век беше дека комбинацијата од преговори за пристапување во ЕУ и помирување, кое би било охрабрено од разни меѓународни трибунали, постепено ќе донесе стабилност и соработка во регионот. Сепак, тоа не се оствари.

Со исклучок на Црна Гора, а можеби и на Албанија, европската интеграција е во застој и изгуби голем дел од својата моќ како движечка сила. Подеднакво разочарувачки е што постапките пред меѓународните трибунали во Хаг се влечеа толку гротескно што речиси и да немаат никаква перспектива да придонесат за помирување. Тие дури можат да ја влошат ситуацијата.

Малата Црна Гора е сè уште на ветувачки пат, но далеку од сигурно е дека нејзиниот процес на пристапување во ЕУ би можел да издржи нов виор од регионални превирања. Ако Србија има интерес да го дестабилизира својот сосед, може да го стори тоа многу лесно.

Како што е речиси секогаш случај на Балканот, нема едноставни решенија за растечките тензии. Секоја земја има свои политички процеси, но постои висок ризик кризите да се прелеат преку границите и да почнат да се зајакнуваат едни со други. Додека САД се фокусирани исклучиво на приватни економски интереси, а ЕУ е преокупирана со руската агресија и американската непредвидливост, изгледите за кохерентна меѓународна политика што би ја вратила стабилноста, би го поттикнала помирувањето и би ја поддржала интеграцијата се многу мрачни.

Ова не значи дека се упатуваме кон нова рунда балкански војни. Но, дури и ограничените конфликти би можеле да бидат доволни за да го турнат целиот регион по понеизвесен и поопасен пат. Политичките лидери, особено во Европа, мора да ги послушаат предупредувачките знаци. Во претходниот век, Балканот двапати донесе големи војни во Европа, а и во овој век многу лесно би можел да стане извор на нестабилност.

(Карл Билт е поранешен премиер и министер за надворешни работи на Шведска. Текстот е дел од мрежата на „Проект синдикејт“.)