Дали „лојалистите“ на Вучиќ може да станат генератор на хаос?

По 5 ноември 2024 година и првите протести на граѓаните во Нови Сад по падот на настрешницата на железничката станица и острата реакција на властите кон нив, Србија влезе и сè уште поминува низ една од најдлабоките кризи од октомври 2000 година и падот на Слободан Милошевиќ.

Бунтот на младите и граѓаните, првично насочен против корупцијата, се прошири низ целата земја и се трансформираше во општествено движење против Александар Вучиќ и начинот на кој тој управува и владее со државата, институциите и медиумите.

Значењето на терминот „лојалисти“

Од самиот почеток, овие протести беа обележани со феномен што ги надминува вообичаените конфликти меѓу владата и опозицијата: организирано присуство на луѓе кои не се полицајци, но учествуваат и започнуваат физички конфронтации, луѓе со маски, палки, заштитна опрема, активисти на партијата СНС, понекогаш дури и луѓе во полициски униформи без идентификациски ознаки, меѓу демонстрантите и во медиумите наречени тепачи.

Така, се постави прашањето каде завршува политичката партија и државата, а каде започнува неформалниот апарат на принуда и сила.

Одговорот сè уште не е судски утврден. Но, досега виденото насилство и фактите се доволни за проблемот повеќе да не може да се отфрла како опозициска пропаганда.

Нема јавно докажано постоење на организирана „паравојска на Вучиќ“ во Србија. Но, постои нешто што може да биде подеднакво опасно за земјата што сака да се смета за демократска: сивата зона помеѓу владејачката партија, неидентификуваните насилнички групи, навивачките и криминалните структури и државниот апарат на сила.

И кога граѓанинот повеќе не може со сигурност да знае кој е полицаец, кој е партиски активист, кој е приватно обезбедување и кој е човек со палка кој дејствува со политичка заштита, проблемот повеќе не е само политички. Тој станува првокласно прашање на националната безбедност.

Дури и на самиот почеток на растечкиот бунт на студентите и граѓаните, се појави општ термин за сите различни групи склони кон насилство – „лојалисти“. Ниту опозицијата ниту медиумите не го измислија тој термин. Го измисли самиот Вучиќ, на 31 декември 2024 година, во новогодишно интервју за белградската телевизија Прва.

Истиот ден, пред Вучиќ, неговиот „мегафон“, главен уредник и сопственик на таблоидот и телевизијата „Информер“, зборуваше за лојалистите. Тој ја информираше јавноста дека бил поканет на таен состанок на лојалистите.

Вучиќ, сепак, зборуваше за нив во гореспоменатото новогодишно телевизиско интервју како група во рамките на партијата СНС; кои се среќаваат во мала црква каде што се колнат во крв дека нема да соработуваат со „жолтото ѓубре“.

Тој исто така рече дека ги има околу 17.000, дека оваа група се состои главно од „тврдокорни“ луѓе со изразена проруска и антизападна ориентација. И дека еден од важните делови на тој тим е неговиот брат Андреј Вучиќ и уште еден член на неговото семејство – додека самиот тој не е официјално дел од таа група. Тој исто така рече дека лојалистите се нарекуваат себеси Спартанци и дека крилото е подготвено политички и физички да се бори против какви било улични протести и потенцијални „обоени револуции“ во Србија.

Овој новогодишен „подарок“, како што се испостави, не ги заплаши бунтовните студенти и граѓани. Напротив, протестите ќе започнат со влезна линија од невидени размери, додека самата инаугурација на „терминот чадор“ – „лојалистите на Вучиќ“ претставува еволутивна надградба и институционална трансформација на поранешните партиски тепачи и партиски активисти на СНС.

И уште: додека тепачите беа главно локална алатка во освојувањето или одбраната на власта, воведувањето на темата за лојалистите ќе алудира на високо трансформирана парадржавна структура интегрирана во безбедносниот систем и надворешната политика.

Изјавата на Вучиќ за бројот од 17.000 луѓе не е независно потврдена. Прецизната организациска структура на таквата група не е позната (иако постојат тврдења дека таа ја следи организациската структура и субординираноста на СНС), ниту пак постојат јавно достапни докази дека сите луѓе што Вучиќ ги нарече „лојалисти“ имаат насилна или безбедносна функција.

И самата изјава на Вучиќ како претседател на Републиката за лојалистите е веќе исклучителна. Во демократски систем, лојалноста кон политичка партија треба да биде програмска и опционална.

Но, кога водечки политичар во една земја зборува за илјадници особено лојални луѓе како „чувари на огнот“, поекстремни од останатите членови на СНС, за време на масовен социјален бунт, таквата реторика природно го поставува прашањето: што ќе послужи таа структура ако политичката криза ескалира?

Тоа прашање стана посериозно кога политичката реторика почна да се испреплетува со физичко насилство во внатрешна употреба, кон бунтовни студенти и граѓани, а очигледен пример за надворешна употреба од страна на лојалистите беше виден во пролетта 2026 година во Тиват, во Црна Гора и во Босна и Херцеговина, покажувајќи ја нејзината регионална безбедносна димензија.

Употребата на лојалистите во геополитиката

Утрото на 3 јуни, 87 граѓани на Србија, исклучиво мажи, пристигнаа во Тиват од Белград со чартер лет. Како дел од зголемените безбедносни мерки пред Самитот на Европската унија – Западен Балкан, црногорската полиција и Агенцијата за национална безбедност ја оценија таа група како безбедносен ризик, им издадоа одлука за забрана за влез и ги вратија во Белград со истиот авион.

Запленети беа и два автобуси со српски регистарски таблички, за кои се сомневаше дека треба да ја транспортираат истата група понатаму по црногорскиот брег.

Наместо прашањето за идентитетот на патниците да го остави на истрагата, претседателот на Србија неодамна се зафати со лична одбрана на групата јавно, опишувајќи ги како „активисти“.

Новинарите на Н1 на фотографиите објавени од црногорската полиција, препознаа најмалку двајца патници: Немања Нарачи, тогаш обвинет за напад врз антивладини демонстранти во Нови Сад, и Александар Јанковиќ, познат како „Аца Хари“, жител на „Ќациланд“, претходно поврзан со напади врз активисти.

Новисадскиот портал „021“, од друга страна, повикувајќи се на полициски податоци, наведе дека петмина од патниците имале криминално досие – иако, како што им кажа еден соговорник, ова е статистички помал процент отколку што би се очекувало на случаен лет или автобус со иста големина.

Дел од регионалните медиуми, повикувајќи се на извори блиски до истражувањето на порталот „Нова.рс“, објавија дека целта на патувањето не била само да се испрати порака до домашната јавност, туку и да се претстави претседателот на Србија како лидер со широка поддршка надвор од границите на земјата, и тоа пред претставниците на ЕУ собрани на самитот – со тврдење дека сличен модел на користење организирани групи претходно бил применет и во Северна Македонија. Според истите, непотврдени наводи, српската Безбедносно-информативна агенција однапред му препорачала на претседателот да не патува во Црна Гора поради високиот безбедносен ризик.

Според соопштението на црногорските власти, кај патниците биле пронајдени транспарент со натпис „Србија победува“, уред за далечинска комуникација и поморска радио станица, а претседателот Вучиќ јавно ја бранеше оваа група, опишувајќи ги како активисти кои требало да ги постават транспарентите.

Логистиката на оваа „екскурзија до Тиват“ и плаќањето на хотелско сместување за патниците во средината на туристичката сезона, кога капацитетите на авионите и хотелите се ограничени, сè уште не се целосно разјаснети, ниту пак авиокомпанијата што го управувала летот одговори на новинарските прашања за клиентот.

Главната цел на овој чартер лет, сепак, била да се претстави Црна Гора како слаба безбедносна врска на НАТО со претставниците на ЕУ и со тоа да се запре нејзиниот пат кон членство во ЕУ, што е трајна аспирација на Белград и Москва. Овој пат тоа било спречено со голема помош на француската разузнавачка служба, која ја информирала АНБ на Црна Гора за планираната акција.

Случајот Тиват ја проширува дискусијата за користењето на лојалистите во моменти на уличен хаос каде што е тешко да се утврди одговорност за организиран, однапред планиран настан, каде што прашањата кој, зошто и кој платил за него се сосема легитимни. Неколку месеци подоцна, сè уште недостасуваат бројни одговори – додека Црна Гора се сеќава и на „претходниците на лојалистите на Вучиќ“ – лица од безбедносен интерес, блиски до владејачката партија во Србија и логистички тимови од Србија за време на изборните циклуси, литиите и политичките кризи во Црна Гора со цел зајакнување на просрпските и проруските сили, па сè до директно учество во инциденти на терен, кои му претходеа на падот на Ѓукановиќ.

Вооружениот конфликт во Бањска во септември 2023 година, две години пред „институционализацијата на лојалистите“, е особено заразен бидејќи ја покажа еволуцијата и на луѓето на северот од Косово лојални на политиката на СНС и на криминогените лица во паравоена формација опремена со воено оружје, со што во пракса се покажува опасноста од постоење на паралелни паравоени формации кои можат да предизвикаат отворен и сериозен вооружен конфликт.

Инцидентот во Бањска, исто така, покажа што може да се случи кога политички поврзаните луѓе, оружјето и неформалните организации излегуваат надвор од институционалната контрола.

Милан Радоичиќ, тогашен водечка фигура на Српската листа, јавно ја презеде одговорноста за своето учество во организирањето на групата што се судри со косовската полиција. Во конфликтот беа убиени еден косовски полицаец и тројца локални Срби од групата на Радоичиќ. Белград негираше дека државата го организирала нападот.

Во април 2026 година, тројца членови на групата на Радоичиќ беа осудени во Приштина на долгогодишни казни, додека тој самиот сè уште е во Белград, каде обвинителството сè уште не ги објавува резултатите од истрагата за активностите и подготовките на неговата група на територијата на Србија и Босна и Херцеговина, ниту пак поднесува обвинение.

Бањска, секако, не докажува дека денешните „лојалисти“ или луѓе кои се судираат со демонстрантите се дел од истата мрежа како и групата на Радоичиќ во 2023 година. Зборуваме за различни луѓе, различен контекст и, формално, различна држава. Но, шемата е иста, а прашањето што се поставува – колку е опасна традицијата на политички поврзани структури кои имаат капацитет за организирано насилство и чиј однос со државниот апарат останува доволно нејасен, кога секој може да негира одговорност кога ќе се случи инцидент – е исто толку релевантно и исто толку релевантно како во случајот со Бањска.

Во Босна и Херцеговина, повторно, постои длабока координација помеѓу паравоените здруженија, радикалните десничарски организации и лојалистите од Србија со структурите во ентитетот Република Српска. Тие служат како помош во зголемувањето на тензиите, учеството во провокативни манифестации и обезбедувањето поддршка за сецесионистичката политика на Милорад Додик.

На почетокот на август 2026 година, за време на посетата на претседателот на Србија на Република Српска, во Чипуљиќи во близина на Бугојно, полицијата на Централниот босански кантон, во акција по пријавите за вознемирени жители, пронашла 30 униформирани мажи во шумата кои тврделе дека како полицајци го штитат претседателот на Србија.

Се покажа дека меѓу нив има и членови на Безбедносно-информативната агенција на Србија и други структури, и дека тие не го најавиле своето пристигнување на кантоналната полиција.

Голем број од тие непријавени униформирани лица, гледајќи дека кантоналната полиција е подготвена да употреби сила, избегаа на квадрови, додека останатите, под придружба на кантоналната полиција, беа спроведени до границата и протерани.

Вучиќ самиот се обиде да го минимизира овој инцидент прогласувајќи го за недоразбирање меѓу две МВР, на  Федерацијата и Република Српска, додека неговото обезбедување беше пријавено.

Притоа, тој го омаловажи постоењето на Дирекцијата на БиХ задолжена за безбедносна координација во таа република.

На острата реакција на министерот за одбрана на Босна и Херцеговина, дека Вучиќ нема право да внесува „непријавени вооружени групи“ во БиХ и дека преку овој инцидент Вучиќ дознал „дека Дрина сепак е граница меѓу БиХ и Србија“, министерот за одбрана на Србија возврати дека „Дрина никогаш нема да биде граница меѓу српскиот народ“.

Дејствијата на групи од Србија во Тиват и во близина на Бугојно, надвор од границите на Србија, тешко претставуваат изолирани инциденти, туку напротив, тие потсетуваат на матрица во која таквите групи се користат за политичките цели на Белград – во согласност со целите на стратегијата на „српскиот свет“.

Транзицијата на лојалистите од сферата на внатрешна репресија во Србија во сферата на регионалната геополитика се покажува како закана од прв ред за регионалниот мир. И без јасна стратегија за демонтирање на овие структури и санкционирање на нивните политички покровители, Западен Балкан ќе остане трајно ранлив на контролирана нестабилност.

Клучното прашање

Србија не е изолиран остров. Настаните во неа влијаат и на поширокиот регион. Доколку политичката припадност стане основа за создавање неформални структури на принуда во Србија, истиот модел може да се репродуцира и на други места каде што веќе постојат етнички или политички тензии.

Решението во конфликтна и поделена Србија не бара политичка конфронтација со едната нејзина половина. Напротив. Државата мора да ги заштити и студентот што демонстрира против Вучиќ и членот на СНС кому некој се обидува да му ги запали партиските простории.

Но, силите мора да имаат име, униформа, законски овластувања и одговорност.

Секој маскиран човек кој удраше граѓани за време на политички судир мора да биде идентификуван. Мора да се утврди дали припаѓал на полицијата, приватно обезбедување, политичка организација или дејствувал самостојно.

Обвинителството би морало да утврди кој го организирал доаѓањето на одредени групи, кој им обезбедил превоз и опрема, со кого комуницирале и зошто полицијата не реагирала во одредени инциденти, туку го набљудувала тепањето на граѓаните.

Без оваа симетрија, нема правна држава.

Токму тука е клучната разлика помеѓу демократијата и системот на лична власт: во демократијата, државата го штити законот дури и кога го штити својот политички противник.

Можеби најголемиот ризик за Србија не е постоењето на тајна група лојална на Вучиќ, дури ни како централизирана паравоена формација – и сè уште нема доволно јавно достапни докази за тоа.

Поголемата опасност е што со текот на годините е создаден систем во кој разни групи знаат или веруваат дека ќе бидат толерирани сè додека го штитат политичкиот центар на моќ.

Сепак: Таквиот систем е стабилен само сè додека е контролиран од едно лице. Кога неговата политичка моќ почнува да ослабува, неформалните структури, сепак, нема автоматски да исчезнат, бидејќи имаат свои интереси и свои врски и свои непријатели и свое толкување на историјата на нивното насилство.

Во тој случај, „лојалистите“ можат да престанат да бидат средство за постигнување стабилност и да станат генератор на хаос.

Затоа, Србија пред себе нема само прашање кој ќе победи на следните избори.

Едно прашање е многу поважно: Дали политичките конфликти ќе ги решава гласачкото ливче, судови и институции – или границите на политичката моќ ќе бидат предефинирани според бројот на луѓе подготвени да излезат на улиците и да употребат сила?

Од одговорот на ова прашање не зависи само иднината на власта на Александар Вучиќ. Од него ќе зависи безбедноста на сите во Србија – и на добар дел од Балканот.

(Милан Јовановиќ е претседател на белградскиот Форум за безбедност и демократија. Текстот е објавен во весникот „Данас“.)