Од Трамп допрва не очекуваат нови проблеми – сите бараат спас во нови сојузи

Додека светските лидери се подготвуваат за годишниот собир на ОН, промените во глобалниот поредок продолжуваат поради предизвиците што ги носи американскиот претседател кој го нарушува воспоставениот ред. Во случај на пораз на среднорочните избори, можно е сепак дефлираниот Доналд Трамп, ограничен од Конгресот контролиран од демократите, постепено да мора да се соочи со понижувањето на ирелевантноста.

Имено, додека продолжува да ги потпишува објавите на Truth Social со неговото вообичаено „Ви благодарам за вашето внимание на ова прашање“, никој всушност може нема да обрнува многу внимание. Неговите прес-конференции повеќе нема да се емитуваат во живо на телевизиските мрежи, а Републиканската партија ќе премине на прашањето за неговиот наследник. Трамп би можел да објави дека го сменил името на Шанзелизе во Сансет Булевар, па дури и Google Maps ќе го задуши прозевањето. Тој би станал најжаленото политичко животно, куцата патка.

Сепак, ова сценарио некако не одговара на личноста на Трамп, на медиумскиот пејзаж во САД или на неодамнешната историја на другите претседателски краеви. Непосредно пред да ги завршат своите мандати, Џорџ В. Буш ја започна војната во Ирак, Бил Клинтон ја внесе Кина во Светската трговска организација, а Роналд Реган помогна во завршувањето на Студената војна.Трамп сигурно ќе беснее и против згаснувањето на светлината.

Многу набљудувачи, вклучувајќи ја поранешната државна секретарка на САД Хилари Клинтон и поранешниот министер за надворешни работи на Велика Британија, Дејвид Лами, предвидуваат дека Трамп ќе се концентрира уште повеќе на својата револуционерна надворешна политика по ноемвриските среднорочни избори, обидувајќи се да оди уште подалеку и побрзо. Потенцијалниот законодавен застој во Конгресот би го блокирал од домашни иницијативи, но многу помалку во надворешната политика.

Личности како Антонио Гутереш – кој оваа недела присуствува на своето последно Генерално собрание на ОН во својство на генерален секретар – а кои се обидоа да му укажат на Трамп дека САД би можеле да постигнат повеќе во сојуз со другите отколку сами, веројатно ќе наидат на одбивен став. Оние што се надеваат на враќање од свет без ред кон свет со воспоставен поредок, заснован на препознатливи вредности, веројатно ќе бидат разочарани. Накратко, допрва нè очекуваат нови случувања.

Таквата процена го забрзува глобалниот тренд на формирање сложена мрежа од дипломатски, воени и трговски сојузи, наменети да послужат како заштитен штит од непредвидлив и агресивен американски претседател. Овие сојузи за заштита од ризици никнуваат ширум светот и ја менуваат дипломатската матрица – често, но не и секогаш, во корист на другата голема сила на нашето време, Кина. Џон Бју, советник за надворешна политика на четворица поранешни британски премиери, го опишува овој процес како создавање „меѓународен поредок под прагот на директен конфликт“.

Како што во јануари во Давос  Марк Карни истакна дека земјите од средна категорија на моќ се реорганизираат. Овој тренд е најочигледен меѓу досегашните сојузници на САД. Марк Леонард, директор на Европскиот совет за надворешни односи, изјави: „Светот се движи од ситуација во која земјите се гледаа себеси во систем на сојузи – ’Како да се вклопиме и да обезбедиме компатибилност со големата американска стратегија?‘ – кон ситуација во која примарната цел е: ’Како да се заштитиме од ризици и како да обезбедиме одбрана доколку Америка не е присутна?‘“

Каде и да погледнете, токму сојузите во кои не учествуваат САД – од БРИКС до Шангајската организација за соработка (ШОС) – се оние што напредуваат и се продлабочуваат. Неодамнешниот самит на БРИКС во Делхи заврши со декларација од 140 опсежни параграфи, фокусирана на тоа како суверените држави можат да ги заштитат своите економии, синџири на снабдување и платни инфраструктури од западните финансиски мрежи што се користат како оружје. Целта беше да се покаже дека „глобалниот југ“ може да креира правила без притоа да се претвори во антиамерикански сојуз.

„Оперативната стратегија нема за цел да го елиминира доларот преку ноќ“, објасни индискиот коментатор Навруп Синг, „туку да изгради паралелен канал, независен од доларот, преку кој билатералната трговија – особено со стратешки добра како нафта, гас, земјоделски производи и критични минерали – ќе може да се одвива непречено од екстериторијалниот надзор на САД.“

На состанокот на Шангајската организација за соработка (ШОС) одржан овој месец во Бишкек, Киргистан, кинескиот претседател Си Ѓинпинг изјави: „Огромното мнозинство земји не ја прифаќаат политиката на сила, не сакаат конфликти и конфронтации и не сакаат да останат изолирани и заостанати. Напротив, тие се стремат да обезбедат рамноправно место на светската сцена преку сопствениот развој и меѓународната соработка.“

Формирана за управување со граничните спорови меѓу поранешните советски држави, активностите на ШОС одамна се проширија за да вклучат економска димензија што поттикнува поврзаност, трговија и инвестиции. Спротивно на тоа, во групите во кои доминираат САД, како што се Г7 и НАТО, неодамнешната клучна амбиција беше да се обликува агенда што ќе избегне напуштање на Трамп. Успехот се мери според тоа дали Западот избегнува јавна дезинтеграција.

Понекогаш овие нови ad hoc сојузи се релативно обични. Некои работат во рамките на постојните институции, други вклучуваат создавање специфични нови механизми за соработка и трговија, како што се меморандуми за разбирање за трговија со критични минерали или развој на нови институции што се преклопуваат. Во случајот со Велика Британија, тинк-тенкот Чатам Хаус сугерира дека би можеле да се формираат дури шест различни мини-сојузи за изградба на подморници и воздушни мотори, споделување критични минерали или промовирање на слободна трговија.

Најголемата и највпечатлива неодамнешна манифестација на овој нов поредок се случи на Блискиот Исток на 7 август, кога Турција, Пакистан и Саудиска Арабија го потпишаа пактот од Мека – одбранбен воен сојуз кој за некои е за прекин на зависноста од американскиот воен чадор, а за други за борба против Иран. Во секој случај, веројатно ќе ја преработи безбедносната архитектура на Блискиот Исток.

Трита Парси, од американскиот тинк-тенк за надворешна политика, Институтот Квинси за одговорно државно работење, рече: „Ако сте во земјите од Советот за соработка во Заливот токму сега, мора да се чувствувате неверојатно ранливо бидејќи ги ставивте сите јајца во американската безбедносна кошничка и се покажа дека тоа не само што не функционира, туку требаше да биде гаранција дека другите ќе бидат одвратени од нападот врз вас. Наместо тоа, САД започнаа војна против желбите на повеќето земји од Заливот и во таа војна, целата инфраструктура на американските бази се покажа не само како пречка, туку и како магнет.“

Не само што изложените бази беа напаѓани од ирански ракети и беспилотни летала до тој степен, според зборовите на генералот Дејвид Петреус, што тие „веќе не беа одржливи“, туку земјите од Заливот открија и дека САД се подготвени да му дозволат на Израел да го бомбардира главниот град на Катар, Доха, со надеж дека ќе го убијат раководството на Хамас. Тоа ги промени безбедносните пресметки на Заливот за тоа дали Иран или Израел на крајот се главната закана во регионот.

САД јавно инсистираат дека ќе реинвестираат во подобро заштитени бази и наскоро ќе изнесат повоена визија во која САД остануваат неопходни за безбедноста на Заливот. Но, Маџед ал-Ансари, портпарол на Министерството за надворешни работи на Катар, рече: „Земјите од Заливот не можат да се потпрат само на САД и другите меѓународни сојузи за нивната безбедност. Самоодржливоста кога станува збор за безбедноста е единствениот пат напред.“

Парси призна дека не е јасно каков вид дрво ќе изникне од семето посеано во Мека. „Дали е тоа уште една блоковска формација која во својата суштина го дели регионот, што доведува до ривалство и конфронтација, или е, како што инсистираат Турците, отворена констелација која не е насочена кон никого, туку се базира на колективна безбедност?“

Визијата на Саудиска Арабија 2030, пак, бара странски инвестиции, туризам и сигурни енергетски рути. Бесконечните војни промовирани од Израел, а неограничени од САД за цели што не се во долгорочен интерес на Саудиска Арабија, се како синџир околу врат за саудиската економија.

Во сето ова, постојат длабоки импликации за Индија, земја која зависи од Блискиот Исток за речиси 60% од својата сурова нафта и околу 70% од своите потреби за течен природен гас. Можеби ќе треба да формира свои партнерства за безбедност на цврсти сили во регионот.

Пишувајќи во списанието „Форин Аферс“, Марк Линч, професор по политички науки и меѓународни односи на Универзитетот „Џорџ Вашингтон“, неодамна праша: „Ако на Вашингтон не можеше да се смета дека ќе се консултира со своите сојузници, ќе ги победи своите противници или ќе ги заштити своите партнери од последиците од неговите регионални несреќи, тогаш каква корист имаа неговите ветувања? Фундаменталната зделка што ја понудија САД се распадна и нема лесно да се обнови“.

Истиот сет прашања се поставуваат и во Европа, што доведува до повици за поевропеизирано НАТО, најчесто перцепирано како сојуз на неговите пет главни воени сили, констелација што практично го заобиколува Брегзит и би им овозможила на Германија, Франција, Италија, Полска и Велика Британија да работат заедно за да се соочат со руската закана, под претпоставка дека овие демократии следната година ќе останат предводени од сили што се спротивставуваат на авторитаризмот на Путин.

Дебатата за овој сојуз, промовирана на Минхенската безбедносна конференција, е поттикната од хибридната војна што ја спроведува Москва и планот на САД да ја остават конвенционалната одбрана на Европа на Европејците. Трампистите ги третираат Европејците првенствено како трговски конкуренти, а понекогаш и цивилизациска закана, а не како сојузници. Никој не може да претпостави дека САД би дошле во одбрана на Европа во случај на руски напад. Не е изненадувачки што Полска, балтичките земји и Скандинавија од 2022 година ги зголемија своите трошоци за одбрана за 71%, 134% и 126% соодветно. Повикот за купување европско оружје расте.

Толку е голема загриженоста за тоа каде би можел да оди Трамп по неговите закани за Гренланд, што некои европски дипломати приватно изразуваат олеснување што САД не беа во можност да го повторат успехот на Венецуела во Иран. Нема љубов кон иранската влада, освен нејзината способност да ја потсети Европа на ризиците  од  потпирањето на американската воена и технолошка супериорност.

Земјата што најостро се соочува со американската дилема е, секако, Канада. Сега влегувајќи во асиметрична трговска војна со најголемата и најмоќната земја во светот, таа има малку сомнежи за прекинот со кој се соочува. Боб Реј, поранешен канадски амбасадор во ОН, неодамна напиша: „Непосредниот сосед на Канада е предаторски хегемон [кој] ги кине договорите, се потсмева на меѓународното право и очигледно има поинаков концепт за односите меѓу моќта и правото, и меѓу законот, моралот и личниот интерес“.

Но, во пораката на Карни од Давос постоеше двосмисленост. Дали тој едноставно се обидуваше да лоцира нови пазари блокирани од американските тарифи или се обидуваше да изгради мрежа од земји – трет блок – со истомислечки либерални вредности? Реј тврди дека за да напредува алијансата на средните нации, Карни треба да биде појасен за тоа за кои вредности се залага Канада, вклучително и за почитувањето на меѓународното право. Тој напиша: „Можеме да успееме да ја победиме таквата агресија само ако сме подготвени да ја прошириме економската, политичката и воената поддршка на други земји и јурисдикции кои се соочуваат со слични напади и закани“.

Во својот говор пред Европскиот парламент оваа недела, додека се обидуваше да го најде лекот за суровата реалност што ја дијагностицираше неговиот говор во Давос, Карни тврдеше дека придружното членство во ЕУ нема да биде само за економија, туку и за афинитет на длабоко вкоренети споделени вредности што имплицитно Канада повеќе не ги дели со САД. Но, ЕУ базирана на правила не дава лесно пристап до своите пазари, а големата визија наскоро би можела да се заплетка во ситните букви што Брисел ги обожава.

Понекогаш оваа криза на Западот се смета за исклучиво европски феномен. Но, Јужна Кореја се наоѓа на слично место како и Канада. „Улчи Слободен Штит“, годишната заедничка воена вежба што САД и Јужна Кореја ја одржаа за да се спротивстават на севернокорејската закана, беше нагло намалена од Вашингтон непосредно пред да започне во август. Трамп нареди вежбите да се намалат од 11 дена на пет, наведувајќи ги како причина трошоците, неговата желба да ги подобри односите со севернокорејскиот лидер, Ким Џонг-ун, и неподготвеноста на Јужна Кореја да ја поддржи неговата војна против Иран. Падот на американските воени залихи поради војната во Иран едвај помогна.

Тоа ја интензивираше дебатата во Јужна Кореја и во Јапонија за стремежот кон независно нуклеарно оружје, особено со оглед на очигледната рамнодушност на САД и меѓународната заедница кон програмата на Северна Кореја. Тоа му даде на Си златна можност да ја промовира Кина во Јужна Кореја и Азија како посигурен сојузник.

Оптимистите како Курт Кемпбел, кој под претседателството на Џо Бајден, а подоцна и како заменик-државен секретар, направи повеќе од кој било друг за реконструкција на американските сојузи низ Азија по првиот мандат на Трамп, инсистира дека неговата задача може да се повтори. Нема потреба за паника, рече тој, тврдејќи дека „до зимата ќе има драматично оживување на дискусијата, дебатата, надежта и, искрено, оптимизмот за тоа што следи“.Повторно ќе излезат на површина старите центрифугални сили, вклучувајќи го европскиот отпор кон кинескиот протекционизам и доминацијата на САД во областа на вештачката интелигенција.

Спротивното гледиште е дека се случила суштинска промена. Поучен од горкото искуство, стариот трансатлантски поредок нема да биде обновен, а веќе се обликува нешто ново, помалку предвидливо и пофрагментирано. (Гардијан)