Зошто катарскиот скандал во ЕП беше неизбежен?

Ова е скандал што  сите видоа дека надоаѓа. Корупцијата и перењето пари ја ставија во затвор потпретседателката на Европскиот парламент и ја посрамотија единствената директно избрана институција во Европската унија, доведувајќи до запечатени канцеларии и запленети куфери полни со готовина. Деталите можеби не беа предвидливи, но конечната пресметка беше: Активистите за транспарентност со години предупредуваат на лабави правила и уште полабава примена во ЕП. 

Европратениците имаат бруто плата од околу 9.400 евра месечно, но им е дозволено и второ (и трето, и четврто, и …) работно место. И околу една четвртина од европратениците го прават токму тоа, според анализата за ЕУ на Транспаренси интернешнал од 2021 година. Еден пратеник – Италијанецот Сандро Гози – имаше 20 странични ангажмани заработувајќи најмалку 360.000 евра годишно (а можеби и двојно повеќе), според неговите доброволни финансиски изјави. Помошник на Гози подоцна рече дека овие објави биле поднесени погрешно и прикажаните бројки не се точни. Најновите бројки покажуваат дека Гози има 13 дополнителни капи, заработувајќи дополнителни 5.988 евра годишно.

Ова, истакна Транспаренси Интернешенел, ја отвора вратата за секакви конфликти на интереси. На пример, тие ја наведоа  Миапетра Кумпула-Натри, финска социјалистка „која има платени позиции во одборите на две енергетски компании во нејзината матична земја додека служи како член на Комитетот за индустрија, истражување и енергија“.

Покрај платите, европратениците добиваат месечен надоместок од 4.700 евра за патување и 4.800 евра „додаток за општи трошоци“. Ова е наменето да се потроши за работи како што се изнајмување канцеларии, интернет конекции и организација на состаноци – но никој не знае дали е така. Во октомври, раководството на парламентот гласаше повеќе да не се бара од европратениците да даваат потврди за потрошените пари. „Не се работи за релаксирање на правилата, туку за подобрување на транспарентноста и одговорноста“, изјави тогаш портпаролот на Парламентот за „Политико“.

Европратениците, исто така, се спротивставија на повиците да ги пријават сите нивни состаноци со надворешни лобисти. Тоа е потребно само за шефовите на комисиите и известувачите. Згора на тоа, таканаречените групи за пријателство – често управувани од амбасади на странски земји и групи на интерес – создаваат спремна публика за поволности и пропаганда.

„Системот едноставно не функционира“, рече Витор Тешеира, висок офицер за политика во Транспаренси интернешенел ЕУ. Тоа е особено точно, рече тој, кога станува збор за фаќање, а потоа и казнување на оние кои ги прекршуваат правилата. Едно оправдување за промената на правилата за сметките е дека барем е искрено – во најголем дел, и онака никој не ги проверуваше.

Или земете го прашањето за споредните ангажмани. Барем Кумпула-Натри ја регистрирала својата работа во енергетските компании бидејќи повеќето доброволни пријавувања се „бесмислени“ – со тоа што европратениците само наведуваат работи како „економска активност“, „хонорарец“ или „сопственик на консултантска компанија“ за нивните екстра работни места. Еден европратеник, Полјакот Радослав Сикорски, рече дека заработува 40.000 евра месечно за неодредени „консултации“.

Дури и кога европратениците ќе бидат фатени на дело, веројатно нема ништо од тоа. Парламентот има Кодекс на однесување кој детално објаснува што можат и што не можат да прават европратениците – но комисијата на европратеници задолжена за спроведување на правилата често  не го прави тоа.

Во 2018 година, на пример, германскиот европратеник Маркус Фербер им пиша на извршни директори рекламирајќи ги неговите услуги како консултант. Понудата: помош за спроведување на новите финансиски правила за кои тој помогна да се напишат, што е бесрамен конфликт на интерес. Тогашниот претседател на парламентот Антонио Тајани „заклучи дека во моментов нема прекршување на Кодексот на однесување“.

За време на минатиот мандат на Парламентот, од 2014 до 2019 година, советодавната комисија утврди дека 24 европратеници го прекршиле кодексот на однесување, од несоодветно пријавување на патување во странство до злоупотреба на средствата на парламентот. Но,  на крајот, ниту едно не беше формално санкционирано – одлука која е единствено во рацете на претседателот на Парламентот. Да беа, максималната казна ќе беше укинување на дел од платата за 30 дена.

Укажувачите исто така се обесхрабрени. Во 2019 година, Парламентот гласаше за стандарди ширум ЕУ за заштита на луѓето кои пријавуваат прекршување на законите – но не и за воспоставување на сопствена заштита. Ако собранискиот асистент пријави недолично однесување, не му се гарантира дека ќе го задржи своето работно место. Ако откритијата резултираат со смена на нивниот шеф, или ако шефот е ослободен и не сака помошникот повеќе да биде во близина, помошникот е сам – и тешко дека ќе најде друг работодавач во Парламентот. Во 2016 година имаше три случаи на укажувачи и сите тројца останаа без работа.Оттогаш, има само уште еден случај на укажувач, во 2021 година.

Затоа белгискиот премиер Александар Де Кро беше во право кога им рече на новинарите дека, кога станува збор за катарскиот скандал, „белгиската правда го прави она што не го направи Европскиот парламент“.

„Европскиот парламент има многу средства да се регулира“, додаде тој. „Излегува дека ова е во голема мера систем на саморегулација заснован на доброволни напори, што очигледно не е доволно“.

Како одговор на скандалот, Мецола во понеделникот вети дека ќе го прекине „бизнисот како и обично“ и вети нова заштита на укажувачите и зголемена транспарентност за директен или индиректен контакт со странски актери. Таа, исто така, го нагласи фактот дека оние што тргувале со кеси со готовина на крајот се соочиле со правдата. „Секогаш ќе има некои за кои вреќата со готовина  вреди да се ризикува“, рече таа. „Она што е суштинско е овие луѓе да разберат дека ќе бидат фатени“.

Бранителите на Европскиот парламент сакаат да кажат дека тој е меѓу најтранспарентните парламенти во светот. Проблемот за Мецола, нејзината институција и општо за европските граѓани е тоа што  транспарентноста не мора да значи одговорност, а правилата не секогаш се  спроведуваат.

„Ќе го размрдаме овој парламент и овој град“, им рече Мецола на собраните европратеници во понеделникот во Стразбур. „И ми треба вашата помош за да го направам тоа“.

Ако историјата е каков било водич, таа веројатно нема да ја добие.

Инаку, доцна синоќа беше објавено дека Франческо Џорџи, партнерот на Ева Кајли, ја признал својата улога во корупцискиот скандал.Признанието на Џорџи дека земал мито од Катар за да влијае на одлуките на Европскиот парламент за односите со емиратот „значително“ придонесе истрагата да ја водат белгиски истражители.  Џорџи се обидел да ја аболицира Кајли, со која живее заедно и има дете, од какво било злосторство. Во своето признание, Џорџи исто така рече дека се сомнева дека белгискиот европратеник Марк Тарабела добил пари од Катар. Тарабела, кој претходно потврди дека неговиот дом бил претресен во саботата како дел од белгиската истрага, негираше дека сторил нешто лошо. 

Џорџи, исто така, рече дека се сомнева дека италијанскиот европратеник Андреа Козолино, во чија канцеларија работел Џорџи, добил нелегални катарски средства. Козолино не одговори на барањето  од Ројтерс за коментар, но изјави за италијанските новински агенции: „Не ме истражуваат. Не ме испрашуваат. Не ме претресуваат, ниту пак мојата канцеларија е запечатена“. (Политико)