Регионалниот познат автор Ѓорѓе Матиќ во Скопје: Никогаш не сум напишал нешто зад кое не стојам

Вечерва (четврток, 14-ти септември) во организација на СПОНА – Српскиот културно-информативен центар, во Скопје ќе престојува еден од најзначајните регионални поети, писатели и прозаисти – Ѓорѓе Матиќ.

Во разговорот пред пристигнувањето во Скопје со Матиќ муабетевме за предизвиците на поезијата, за тоа зошто„лажат поетите“, за уметничките достигнувања, за професионалните предизвици…

Роден во Загреб, живеел во Амстердам, сега живее во Пореч, горд на своето потекло, Матиќ со убавината на јекавица секогаш ги дава најнеочекуваните одговори и отвора нови теми.

Така ќе биде и вечерва, кога во Јавна соба ќе го претстави актуелниот роман „Од никаде со љубов“, каде ќе зборува за своите песни, есеи за музика и литература.

Предвидено е за делото на авторот да зборува угледна македонска професорка Елизабета Шелева.

Во богатиот литературен опус на Ѓорѓе Матиќ, освен споменатиот роман „Од никаде со љубов“, стихозбирките „Друг звук“ и „Шифрирано, биографија – нови и избрани песни“, се и есеите за музика „Тајни врски“ и збирката есеи за српската култура „Историја и современици“.

 Во професионалната биографија на Матиќ значајно место има и „Лексиконот на ЈУ митологијата“, кој тој го уредувал и е коавтор, а моментално е член на редакцијата на загрепското списание „Просвјета“ и соработник на магазинот ОКО на Радио Телевизија на Србија.

Доволни причини за разговор, а уште повеќе да присуствувате на промоцијата, која започнува во 19 часот…

Веќе неколку години го привлекувате вниманието на регионалната сцена како писател, поет, есеист, критичар… Сепак, велите дека пред се сте поет? Зошто?

– Поезијата е единствениот вид текстуалност што е уметнички по дефиниција. Тоа е добро, затоа што денес се пишуваат многу стихови, но малку поезија. Бидејќи припаѓам на ретката категорија текстописци, поезијата е највисокото ниво на уметничко изразување во она што го пишувам.

Но, има и нешто многу интимно во конструкцијата на стиховите кои се редат во мала целина наречена песна. Песните се мали градби кои стануваат нешто навистина големо, неуништливо. Се разбира ако успеале, ако се добри, ако пеат.

Важна интимна, а ако сакате и биографска работа, е тоа што јас ја носам поезијата како целосно надополнување на емиграцијата – кога човек нема ништо, како што немавме во раните години – може да запише неколку редови во тефтерче, или неколку стихови, во тетратка. Или да ги запамети. Да создава поетски текстови на најмал простор. И после тоа да си кажува песни и стихови, или ако има среќа – да ги кажува и на другите. Оттука и интимноста, па оттука и топлината и ценењето на стихот. Поезијата е највисоката и најблагородна форма на изразување.

Оние кои те познаваат велат дека твојата стихозбирка „Шифрирана, биографија“ открива повеќе за Вас отколку автобиографскиот роман „Никаде со љубов“, кој е напишан додека бевте во егзил…

– Да, но не е тоа поентата. Важно е само дали поезијата е добра или не. Колку и успеа лирски, поетски, прозодиски, дали има добар ритам, рими, тогаш кога се римувани, дали добро пеат, само тоа е важно. И секако поетот да не лаже. А многу лажат. Или ако лаже, дека преку таа лага кажува некаква вистина која важи во песната, важи во тој момент. Субјективно воопшто, така да се каже. Ако во сето тоа се препознаат биографските елементи, тоа е истовремено и најдобриот и најделикатниот начин поетот да каже нешто за себе.

Родени сте во Загреб, најголемиот дел од животот го поминавте во Амстердам, а сега се закотвивте во Пореч… Несреќната војна од 1991 година ве принуди да живеете во егзил. Мислите ли дека Југославија е најголемиот најголемиот дострел на народите кои живеат на овие простори? Или, како што тврдат некои, историска грешка?

– Југославија е апсолутно највисоката точка во историјата на овие народи. Веројатно. И сосема лесно за докажување. Со сите проблеми што ги имаше. Вистинското прашање е на друго место: дали ќе успееме да преживееме без неа, без тој голем заштитен покрив, тој голем свод што не штитеше. И ако сакаме, како ќе преживееме, за да не се изгубиме себеси, идентитетите, јазикот, историјата, литературата, целото наследство кое секојдневно е загрозено од бесчувствителните, рамнодушни странци и нашите луѓе, кои борејќи се во своите мали битки, не гледаат дека го губат најважното.

Во земјата од каде што доаѓам, проблемот со југословенското наследство е најакутен. Тој е табу.

Неодамна бев во Црна Гора, тие немаат апсолутно никаков проблем со југословенското наследство. Згора на тоа, тие го оплакуваат. Во Србија сè повеќе има спротивставени гласови во прашањето што го поставивте, но никој нема да ве удри по глава ако речете дека патите за Југославија и дека таа била најдоброто решение. Од каде јас доаѓам, до неодамна, тоа исто така можеше да ви се случи. Има многу малку писатели и уметници, луѓе од културата, кои јавно би кажале дека жалат за таа земја.

Во секој случај, неа ја нема, па се свртуваме кон потесни идентитети. Ако се прави на здрав начин, и тоа е решение. Секако, треба да го заштитите вашето наследство, тоа што сте вие.

Во сите модалитети, кои се речиси безбројни.

Прилично сте ангажирани во областа на есеистиката, коментирајќи актуелни настани во уметноста, од различни сфери. Остана ли време за нешто лично, за песни и нови приказни и што ви е потребно за да создадете песна?

– Само едно: инспирација. Во таа смисла, јас сум поет на старите времиња. Додека не дојде инспирација, нема песна. Секако, може малку да се „турне“, на пример, седнувам и ја читам поезијата на најдобрите поети, или слушам околу мене, и некој кажува интересна реченица или фраза што звучи како стихови во изработка – тогаш седнувам и веднаш пишувам песна.

Поезијата е најскапоценото нешто. Не поднесувам поети со педесет збирки. Најомилениот и веројатно највлијателниот англиски поет од втората половина на дваесеттиот век, Филип Ларкин, има вкупно четири збирки поезија. И најмалку дваесет класици меѓу нив, ако не и повеќе. Т.С. Елиот, кој направи револуција во поезијата на 20 век, не пишуваше многу поезија – но сè што напиша беа ремек-дела.

Или еве, пример поблизок до народот – Горан Бреговиќ напиша неколку лирски песни, а сите се класици.

Ова со многу колекции им го „простувам“ на ретките како Душко Трифуновиќ и уште неколкумина други.

Јавноста во Македонија најмногу ве знае по вашите коментари за магазинот ОКО на РТС, а обично оние кои ве следат често ме прашуваат – од каде Ѓорѓе ги знае сите овие работи? Па како знаете баш сè за секој?

– Така ти изгледа. Мислам дека работата е што не се мешам во е, но затоа се трудам да дознаам што повеќе на полињата за кои се интересирам. На пример, немам поим за спорт и никогаш не пишувам за тоа. Ниту за безброј други работи. Веројатно мислевте на уметнички и културни теми, музика и литература, хуманитарни науки. Тоа се теми со кои се занимавам страсно и посветено, кои ги сакам без граници и живеам од нив. Во двете значења на зборот.

Со што најмногу се гордеете во досегашната кариера?

– Со моите книги и текстови, а од нив и фактот што никогаш не го напишав она што не го мислев. Никогаш не сум напишал нешто зад кое не стојам. Тоа е она што многу писатели ќе ви го кажат за себе, но лесно е да се докаже дека тоа не е вистина. Во мојот случај, би рекол, тоа е и лесно проверливо. И кога се предомислував, како што е природно, секогаш го кажував и означував подоцна. Се сеќавам како неодамна мојот пријател и веројатно мојот најдраг колега Мухарем Баздуљ ми кажа како му се допадна што во еден од моите неодамнешни есеи за Десанка Максимовиќ ставив фуснота во која реков дека претходно сум бил неправеден кон нејзината работа и личност.

Нашите писатели менуваат мислења како чорапи и се однесуваат како тоа да е најнормалната работа на светот. Искрено, тоа не го поднесувам.

За прв пат сте во Скопје. Какви се очекувањата?

– Пораснав со идејата за Скопје како важен град за мое формирање. Па, оттаму дојде бенд кој го сакав со љубов поспецијална и поинаква од речиси сите други. „Леб и сол“ беа чудо, „музика како најубав сон“, како што одамна напиша во училишниот весник еден соученик од основно училиште.

А ми се допаднаа и некои други подоцнежни скопски бендови и музичари. Македонската народна и урбана музика е прекрасна, па затоа, се разбира и скопската. Многу ме интересира историјата на самиот град, сите овие мешања и промени. Луѓе, секако, со нетрпение ги очекувам луѓето, пријателите. Многу сум возбуден што доаѓам во овие сериозни години и тоа го кажувам без ласкање.

Иван Беќковиќ