Почина кралот на Норвешка, Харалд V, владееше 35 години

На 89-годишна возраст почина норвешкиот крал Харалд V. Минатата недела беше примен во болница на лекување на ретко заболување на крвта, пишува Би-Би-Си.

Кралската палата во Осло соопшти дека кралот починал мирно во петокот во 6:35 часот во Националната болница. Во последните 24 часа го посетиле членови на семејството, а граѓаните оставиле цвеќе пред палатата. Тој беше првиот норвешки монарх роден во неговата татковина од 14 век. Неговиот син Хакон ќе го наследи на тронот, пренесува Индекс.хр.

Во неговото 35-годишно владеење, тој ќе остане запаметен како народен реформатор кој ја модернизира монархијата. Тој се оженил со обична жена, со што ја прекршил традицијата и бил обединувачка фигура во време на национална криза. Аналитичарите го опишуваат како приземен, почитуван и сакан владетел, „дедо на нацијата“ и „народен крал“ – титула што ја имал и неговиот татко, кралот Олав V.

По терористичките напади во Осло и на островот Утоја во 2011 година, Харалд ги повика Норвежаните на единство и им порача дека стравот не треба да преовладува.

Последните години Харалд и неговото семејство го следеа здравствени проблеми и скандали. Меѓу нив се издвојуваат врските на неговата снаа Мете-Марит со покојниот сексуален престапник Џефри Епштајн и осудата за силување на нејзиниот син Мариус Борг Хоиби.

Историчарот и дописник на ТВ2, Оле-Јорген Шулсруд-Хансен за Би-Би-Си изјави дека под владеењето на Харалд, норвешката монархија станала подеднаква и потранспарентна во однос на финансиите и здравјето. Тове Талесен, дописник на Нетависен, го опиша кралот како „еден од нас“. Експертот на кралското семејство од списанието Se og Hør, Керолин Вагл, рече дека „отсекогаш бил многу близок со луѓето“.

Кога норвешката фудбалска репрезентација се врати од САД, откако првпат стигна до четвртфиналето на Светското првенство, Харалд лично ги прими во палатата.

Зад себе ја остави сопругата, кралицата Соња, со која беше во брак речиси 58 години, ќерката, принцезата Марта Луиз, синот и новиот крал Хакон и шест внуци.

Харалд е роден на 21 февруари 1937 година на имотот Скаугум во близина на Осло. Имал три години кога по наредба на Хитлер започнала инвазијата на Норвешка во Втората светска војна. Неговата мајка побегнала со децата преку граница во Шведска, а потоа отпатувале во САД на покана на американскиот претседател Френклин Д. Рузвелт.

Принцот Харалд по војната се вратил со семејството во Норвешка, каде што го завршил своето образование и ја отслужил задолжителната воена служба. Тој стана наследник на тронот во 1957 година. Од 1960 до 1962 година студирал општествени науки, историја и економија на колеџот Балиол, Оксфорд.

Брак кој ја прекина традицијата

Тој ја запознал Соња Харалдсен, ќерка на еден претприемач, на една забава, но морал да чека девет години за дозволата на неговиот татко да се ожени. Кралот Олав се надевал дека неговиот син ќе се ожени со европска принцеза. Харалд му рекол на својот татко дека ќе остане ерген доколку не му дозволат да се ожени со Соња, што подоцна го потврди и на норвешката национална телевизија. Таткото на крајот попуштил и парот се венчал во катедралата во Осло на 29 август 1968 година.

Изборот на Харалд, исто така, им овозможи на неговите деца да се омажат за луѓе без благородни титули. Според Каролин Вагл, ова „помогнало да се стави крај на машката доминација во кралското семејство“. „Никогаш не се плашеше да покаже емоции, хумор или ранливост, а тоа го направи многу човечки“, додаде Вагле.

Тој стана регент во 1990 година, кога неговиот татко се разболе, и се искачи на тронот по смртта на Олав на 17 јануари 1991 година. Историчарот Тронд Норен Исаксен верува дека кралот навистина се профилирал околу 2000 година, кога од воздржана и срамежлива личност се трансформирал во човек со емпатија и отвореност.

Во јули 2011 година, Харалд се соочи со огромен предизвик. Неонацистот Андерс Брејвик уби осум лица со бомба во Осло, а потоа уби уште 69 луѓе, главно тинејџери, на островот Утоја. Веќе следниот ден, кралот и се обратил на нацијата. Неколку недели подоцна, тој одржа говор во кој изрази сочувство за жртвите и нивните семејства како татко, дедо, сопруг и крал. Додека зборуваше, гласот му трепереше и беше на работ на солзи. „Можам само да ја замислам длабочината на вашата болка. Како крал на оваа нација, сочувствувам со секој од вас“, рече тој.

Историчарот Оле-Јорген Шулсруд-Хансен верува дека овој момент е врежан во колективната меморија како пример за тоа што треба да претставува монархијата.

Во 2016 година, кралот повторно го привлече вниманието на јавноста со моќен говор за верската, етничката и сексуалната различност. Тој рече дека Норвежаните доаѓаат од „Авганистан, Пакистан и Полска, од Шведска, Сомалија и Сирија“, дека „веруваат во Бог, Алах, вселената или ништо“ и дека се „девојки кои сакаат девојчиња, момчиња кои сакаат момчиња и девојчиња и момчиња кои се сакаат“.

Кралот беше посветен спортист и екологист. Тој беше еден од иницијаторите на норвешкиот огранок на Светската организација за заштита на природата (WWF) и претседаваше 20 години. Како успешен морнар трипати ја претставуваше Норвешка на Олимписките игри, а натпреварувачката кариера ја заврши во 2022 година.

Семејни одлуки и последици

Кога принцот Хакон се оженил со Мете-Марит во 2001 година, кралот и кралицата го прифатиле нејзиниот четиригодишен син од претходната врска. Мариус Борг Хоиби бил третиран како член на семејството, иако судот подоцна нагласил дека тој никогаш немал кралски статус. Ќерката на кралот, принцезата Марта Луиз, прво се омажи за норвешки писател, а во 2024 година и за Американец кој се прогласи за шаман, што предизвика контроверзии. Поради нивните деловни активности, таа на крајот се повлече од кралските должности.

Иако некои сметаа дека Харалд бил премногу благ со одлуките на неговото семејство, Вагл верува дека покажал дека разговорот и разбирањето му се поважни од строгите наредби.

Во април 2024 година, кралот трајно го намали бројот на јавни настапи поради нарушено здравје. Тој бил лекуван со кортизон од ретка хемолитична анемија, болест поради која се намалува бројот на црвените крвни зрнца. Тој беше примен во болница на 17 август, по што неговиот син ја презеде улогата на регент.

Само оваа година кралското семејство се соочи со низа кризи. Судењето за силување на Мариус Борг Хоиби е во центарот на вниманието со месеци. Во јуни тој беше осуден на четири години затвор, по што се жалеше. Хоиби го посетил кралот Харалд непосредно пред неговата смрт.

Неколку дена пред почетокот на судењето беа објавени документи кои ги откриваат контактите на неговата мајка Мете-Марит со Џефри Епштајн. Подоцна им се извинила на кралот и кралицата за нејзиното тригодишно познавање со Епштајн, признала дека „лошо расудувала“ и рекла дека жали што го запознала. Два дена по завршувањето на судењето на нејзиниот син, Мете-Марит беше подложена на трансплантација на бели дробови поради белодробна фиброза, дијагностицирана пред осум години. Лекарите проценуваат дека нејзината состојба нема да биде стабилна уште една година, што ќе претставува предизвик за новиот крал Хакон.

Иднината на монархијата

Кризата влијаеше на популарноста на монархијата. Анкетата за весникот Афтенпостен покажа пад на поддршката од 72 на 54 отсто. Други анкети покажуваат дека речиси половина од Норвежаните мислат дека Мете-Марит не треба да стане кралица, иако се очекува Хакон да истрае. И покрај падот на поддршката за институцијата, Керолин Вагл истакнува дека критиките ретко биле упатени лично кон Харалд, бидејќи „сите го сакале“. Историчарот Тронд Норен Исаксен забележал: „Кога работите тргнуваат наопаку, луѓето ги обвинуваат сите освен кралот“.

Сега Хакон се соочува со прашањето како ќе се справи со проблемите во семејството. Тове Талесен верува дека веќе покажал лидерска способност и добро се справил со неодамнешните кризи. Стратегијата на семејството беше да се дистанцира од судењето на Мариус Борг Хоиби, кое главно функционираше. Додека остануваат прашањата за документите поврзани со Епштајн, Норвежаните сега се очекува да се фокусираат на сеќавање на кралот и поддршка на неговиот наследник.