ММФ: Шокот од цените на енергијата ќе го забави растот на БДП во Македонија и ќе ја зголеми инфлацијата

Меѓународниот монетарен фонд очекува шокот на цените на енергијата што произлегува од тековната војна на Блискиот Исток да влијае на растот во Македонија и повторно да ги разгори инфлациските притисоци. Ова се наведува во денес објавената Завршна изјава каде што се наведуваат прелиминарните наоди на посетата на Мисијата на ММФ на крајот од официјалната посета во нашата земја минатиот месец како дел од редовните консултации согласно Член IV од Статутот на оваа важна финансиска институција.

„Се предвидува дека растот на реалниот БДП ќе забави на 3,1 процент во 2026 година и ќе се приближи до проценетиот потенцијал од 3 проценти на среден рок. Во исто време, се очекува повисоките глобални цени на нафтата да ја зголемат инфлацијата на околу 4,5 проценти во 2026 година, што исто така предизвикува загриженост за прифатливоста на енергијата“, наведува ММФ во изјавата.

Притоа, како што се додава, за да го ублажат влијанието, властите привремено го намалија ДДВ-то на горивото од 18 на 10 проценти и ослободија тешко гориво од државните резерви за да помогнат во контролирањето на трошоците за производство на електрична енергија.

„Поради повисокиот увоз на енергија, се предвидува дефицитот на тековната сметка да се прошири на околу 5 проценти од БДП во 2026 година, пред постепено да се намали на околу 3 проценти од БДП на среден рок, со нормализирањето на глобалните пазари на стоки“, посочуваат од Мисијата на ММФ.

Во извештајот од посетата се додава дека ризиците за перспективите се насочени кон надолу.

Продолжениот конфликт на Блискиот Исток и повисоките цени на енергијата, заедно со послабиот раст во ЕУ, би можеле дополнително да ја забават економската активност, да ја одржат инфлацијата повисока подолго време, да ја ослабнат надворешната позиција и да ја одложат тековната фискална консолидација. На домашен план, фискалните лизгања, особено од континуираните ад хок зголемувања на платите и пензиите и пречекорувањата на трошоците во големите инфраструктурни проекти, би можеле да ја попречат фискалната консолидација и да ја еродираат довербата на пазарот. Од позитивна страна, посилното спроведување на реформите би можело значително да ги подобри изгледите за раст на Северна Македонија, се вели во изјавата.

Во однос на фискалната политика, како што се наведува, Мисијата ја поздравува посветеноста на властите да го намалат фискалниот дефицит на 3,5 проценти од БДП во 2026 година, што би помогнало да се изградат фискални тампони за шокови и да се поддржи дезинфлацијата под фиксната валута.

„Сепак, без конкретни мерки за даночна политика и администрација, предвидените зголемувања на приходите можеби нема да се материјализираат. Како резултат на тоа, дефицитот би можел да достигне 4,2 проценти од БДП“, се вели во изјавата при што се додава дека постигнувањето на буџетската цел ќе бара цврста контрола на тековните трошоци, особено за пензии, плати и стоки и услуги, како и напори за намалување на трошоците за данок на ДДВ.

Поддршката на домаќинствата како одговор на тековниот шок на цените на енергијата треба да биде добро насочена, бидејќи субвенциите за сите нивоа, вклучително и генерализираните намалувања на даноците, се неефикасни и регресивни. Затоа, привременото намалување на ДДВ треба да се укине постепено и брзо. Ранливите домаќинства треба да бидат поддржани преку постојните шеми за социјална помош, кои се релативно добро насочени во Северна Македонија, иако нивната покриеност и соодветност можеби ќе треба да се зајакнат. Неочекуваниот приход од ДДВ од повисоките цени на горивата би можел да се искористи за покривање на дел од поврзаните трошоци, се препорачува во изјавата на ММФ.

Од таму додаваат дека фискалната консолидација треба да продолжи на среден рок.

Анализата на одржливоста на долгот укажува на умерен вкупен ризик, што во комбинација со значителните финансиски потреби на буџетот и очекуваното зголемување на финансиските потреби на пензискиот фонд (вториот додава 5,3 проценти од БДП на јавниот долг до 2041 година), укажува на потребата од поголемо намалување на дефицитот. Персоналот препорачува таргетирање на јавниот долг (без гаранциите) на под 45 проценти од БДП до 2035 година, што бара дефицит од 2 проценти од БДП до 2030 година во споредба со 3 проценти во основните проекции. Ова би го обезбедило потребниот тампон според фискалното правило за идните шокови и демографски притисоци.

Од ММФ сметаат дека најголемите добивки можат да се постигнат со намалување на расходите за данок на ДДВ, каде што изгубените приходи се проценуваат на околу 3,5 проценти од БДП, заедно со зајакнување на даночната администрација преку е-фактурирање, Интегриран даночен информативен систем, подобрено управување со ризикот од усогласеност и намалено даночно затајување.

На страната на расходите, приоритетите вклучуваат ограничување на сметката за плати во јавниот сектор преку движење кон унифицирана рамка за компензација базирана на правила и реформирање на пензиите за да се врати врската помеѓу придонесите и бенефициите. И двете реформи може да потраат, за време на кои зголемувањето на платите и пензиите треба да биде ограничено на инфлацијата. Зајакнувањето на јавните финансии и управувањето со инвестициите би ја подобрило ефикасноста на трошењето и би генерирало дополнителни заштеди, се наведува во изјавата.

Од ММФ нагласуваат дека зајакнувањето на буџетскиот интегритет и фискалната транспарентност остануваат критични. Институционалниот аранжман што го делегира управувањето со изградбата на патишта на ЈПДП (Јавно претпријатие за државни патишта) става значителни расходи за јавни инвестиции и задолжување на ЈПДП со владини гаранции надвор од периметарот на владиниот буџет. Слично на тоа, загубите на ЕСМ, кои одразуваат политичка одлука за одржување на субвенционираните тарифи, претставуваат имплицитни субвенции, но не се евидентираат во буџетот. Введувањето на ЈПДП и субвенциите за електрична енергија во рамките на општиот владин буџет би ја подобрило фискалната транспарентност и би обезбедило попрецизна проценка на фискалните ризици. Политики на монетарен и финансиски сектор

„Комбинацијата од шокот на цените на енергијата и сè уште силната домашна побарувачка налага понатамошно затегнување на монетарната политика. Модернизираната рамка на политиката на Народната банка е важно достигнување што ја зајакнува нејзината оперативна ефикасност и флексибилност. За да апсорбира повеќе ликвидност и да го подобри преносот, Народната банка треба да ги префрли своите аукции на благајнички записи на целосна распределба и да ја зголеми својата каматна стапка“, се вели во изјавата.

Мисијата на ММФ препорачува калибрирање на политиката така што реалните каматни стапки на политиката насочени кон иднината постепено ќе се спојуваат кон неутралност – моментално проценети од персоналот на Фондот на околу 2 проценти – на среден рок, како што инфлацијата се намалува. Доколку е потребно, би можеле да се зголемат и задолжителните резерви.

Конечно, враќањето на динамичната структура на капиталот на централната банка, поврзана со нејзините монетарни обврски, и враќањето на робусна рамка за задржување на профитот во законот се од суштинско значење за заштита на финансиската автономија и кредибилитетот на политиката на централната банка, се вели во изјавата.

Финансискиот систем останува робустен, но новите ранливости бараат надзорна будност. Банкарскиот сектор е добро капитализиран, ликвиден и профитабилен, а нефункционалните кредити остануваат ниски. Кредитниот раст се забрза во 2025 година, поттикнат од обилната ликвидност и силниот раст на депозитите, со особено брза експанзија на кредитирањето поврзано со недвижности, поддржано од наглиот пораст на цените на домувањето.

Макропрудентната политика е соодветно затегната, а стрес-тестовите сугерираат дека системските ризици остануваат контролирани. Сепак, зголемената изложеност на недвижности бара континуирано внимателно следење. Доколку притисоците врз кредитниот и станбениот пазар продолжат во наредните месеци, ќе бидат потребни дополнителни макропрудентни мерки за понатамошно зајакнување на капиталните бафери и ублажување на ризиците, нагласуваат од ММФ.

Во однос на структурните реформи, се вели дека тие можат да ја зголемат продуктивноста, да ја зајакнат конкурентноста и да поддржат побрза конвергенција на приходите со Европската Унија. Анализата на Мисијата на ММФ сугерира дека добро насочените и веродостојно спроведени реформи би можеле значително да го зголемат БДП на Северна Македонија на среден рок. Приоритети се управувањето, реформите на пазарот на трудот, управувањето со претпријатијата во државна сопственост и енергетскиот сектор.

„Доброто управување е од суштинско значење за ефикасноста на јавниот сектор и довербата на инвеститорите. Зајакнувањето на ефикасноста на судството, предвидливоста на регулативата и спроведувањето на договорите значително би ја подобриле деловната средина и би ги охрабриле инвестициите. Ова може да се постигне преку транспарентни и судски назначувања врз основа на заслуги; подобрени ресурси, капацитет и автономија на Државната комисија за спречување на корупција; зајакнат кривичен законик и подобрена ефикасност на анкетните листови за имотот на јавните службеници; и забрзано спроведување на стратегијата против корупцијата“, се вели во изјавата.

Во исто време, поедноставувањето на деловните прописи и намалувањето на административните оптоварувања би поттикнале попредвидлива и конкурентна деловна средина.

Од ММФ посочуваат дека целните реформите на пазарот на трудот можат да го зајакнат учеството на работната сила, да ги намалат несовпаѓањата на вештините и да ја зголемат продуктивноста на трудот. Формалното вработување и инклузивноста можат да се зајакнат со поддршка на барањето работа и вработливоста, намалување на бариерите за работа и проширување на стимулациите за учество за жените преку прифатлива грижа за деца, флексибилни работни аранжмани и повисока возраст за пензионирање. Несовпаѓањата на вештините треба да се решат преку стручна обука и преквалификација, во согласност со Агендата за реформи на ЕУ, за подобро усогласување на работната сила со потребите на пазарот на трудот. За да се зачува конкурентноста, растот на реалните плати треба да ги одразува зголемувањата на продуктивноста.

Реформите во енергетскиот сектор се клучни за да се обезбеди енергетска безбедност и прифатливост. Тарифите за електрична енергија остануваат под нивото на надоместување на трошоците, додека континуираните загуби на државната компанија за електрична енергија ЕСМ ја нагласуваат потребата од посилно управување, транспарентност и оперативна ефикасност. ЕСМ направи значителни чекори за подобрување на својата оперативна ефикасност и оптимизирање на трошоците, но потребни се повеќе активности за да се постави компанијата на одржлива финансиска основа, вклучително и постепена имплементација на цените на електричната енергија со надоместување на трошоците. Ранливите треба да бидат заштитени преку насочена социјална помош. За да се зајакне енергетската безбедност и да се поддржи зелената транзиција, на секторот му е потребна подлабока интеграција со европските енергетски мрежи и инвестиции во енергетска инфраструктура и обновливи извори на енергија, се вели во изјавата на Мисијата на ММФ по посетата на нашата земја.