Како Грција стана најлошото место во Европа за слобода на печатот?

АТИНА – Кон крајот на јули, тим германски и француски новинари слета со громогласен извештај кој покажува дека граничната агенција на ЕУ, ФРОНТЕКС, работи со грчките власти за да ги одврати барателите на азил кои се мачат да стигнат до грчките брегови. Репортерите ширум Европа се тркаа да го следат откритието, кое обезбеди докази за можно криминално однесување. Барањата за интервју се слеваа во германскиот Der Spiegel, еден од печатените медиуми зад приказната. Меѓутоа, една земја беше значително тивка по ова прашање: Грција.

„Тешко ќе ви биде да најдете референца за тоа во провладиниот печат кој доминира, особено во етерот“, рече Јоргос Кристидес, новинар во Der Spiegel. „Во Грција има два паралелни медиумски универзуми“.

Моментот го илустрираше она на што со години предупредуваат новинарите, медиумските аналитичари, групите за граѓански права и истражителите на ЕУ. Грција, велат тие, сега ги гледа вознемирувачките, насилните и угнетувачките резултати од долгогодишната ерозија на слободата на печатот во земјата. Тоа е проблем, велат тие, роден за време на грчката финансиска криза, која ја дестабилизираше земјата, ја поларизираше нејзината политика и ги исфрли медиумите од профитот што им помагаше  да останат независни. Новинските организации станаа сè попартизирани. Се зголемија заканите, нападите и надзорот насочени кон новинарите.

Пандемијата само ги влоши работите. Прес-конференциите беа прекинати и во суштина никогаш не се вратија. Се појавија прашања дали владата фаворизира пријателски медиуми со средствата на даночните обврзници. Новиот закон тврди дека ги спречува дезинформациите, но ја поттикнува загриженоста дека новинарите би можеле да бидат ставени во затвор поради критичко известување. И токму минатата недела, шпионската мрежа која ги зароби новинарите процвета во целосен скандал што принуди двајца високи функционери да поднесат оставка.

„Поради финансиската состојба, сопствениците на медиумите ѝ ги предадоа клучевите од нивните бизниси на владата“, рече Тасос Телоглу, истражувачки новинар во Грција. „Ова, во комбинација со влада која верува дека не прави ништо лошо, е експлозивна комбинација“.

Ситуацијата одразува поширок тренд низ Европа. Демонстранти одат против новинарите. Демонизација од функционерите. Задржуивање на јавните средства. Пад на европските земји, од Германија до Луксембург, Словенија, Полска и Унгарија на годишното рангирање за слободата на печатот. Но, Грција падна на дното од сите европски земји на најновата листа.

Грчката влада инсистира дека стравувањата се многу претерани. Слободата на печатот е вградена во уставот на земјата и нема цензура на печатот, правилно забележуваат официјални лица.

„Грција е земја во која секој може да пишува и објавува што сака за кого било, без никаква цензура и без владина контрола“, рече грчкиот премиер Киријакос Мицотакис пред Европскиот парламент во неодамнешната дебата, држејќи две насловни страници на весници со негативни написи за Владата. Но, помрачниот медиумски изглед на Грција се протега низ неколку влади со различни идеологии.Пред да дојде на власт сегашната централно-десничарска влада, Сириза, левичарска партија, беше на чело од 2015 до 2019 година. Партијата ја доби контролата во услови на длабока финансиска криза и масовни улични протести. Мејнстрим медиумите се сметаа за дел од елитата што ја доведе земјата до економски раб.

Сириза вети дека ќе го обнови медиумскиот сектор како дел од нејзините напори да ги наруши вкоренетите политички и деловни интереси. Владата се обиде да ги лиценцира ТВ радиодифузерите – одземајќи ја моќта од независното тело. Но, таа  на аукција стави дозволи само за четири приватни канали, оставајќи неколку постоечки станици да се соочат со затворање. Судиите на крајот се вклучија, оценувајќи дека тактиката е неуставна.

Јанис Палеологос, истакнат новинар во конзервативниот весник „Катимерини“, ја обвини актуелната влада, која ја презеде власта во 2019 година, дека се заканува дека ќе се врати на ваквите шеми доколку новинарите станат премногу критични.

„Актуелната влада ги користи ексцесите на Сириза како сретство со кое може да ги собори сите гласови на критики“, рече тој. „Пораката е: Залутајтее предалеку од владиниот наратив и ќе ја вратите понудата на опозицијата и турбулентните денови од 2015-19. Нејзините интервенции се подискретни, сеопфатни и поефективни во контролата на медиумите. ”

Репортерите опишаа неколку алатки што  ги користи актуелната влада, а сите поддржани од аналитичари за слободата на медиумите.Прво, има државни средства кои владата може да ги насочи до медиумите со подобро покривање на настаните. Во првите месеци од пандемијата, со цел да им помогне на медиумите, владата одвои 20 милиони евра за кампања за јавно здравје. Но, Меѓународниот институт за печат рече дека тие средства биле насочени непропорционално на медиуми кои се подготвени некритички да ја следат владината линија.

Второ, владата може да се потпре и на новинарите и уредниците кои не известуваат позитивно за неа. Ваквите тактики, секако, се присутни во редакциите ширум светот. Но, новинарите во Грција опишуваат исклучително ниво на принуда. Во 2020 година, новинарката Димитра Крустали поднесе оставка од грчкиот весник „То Вима“, наведувајќи го „задушувачки притисок“ од кабинетот на премиерот откако објави цензуризен извештај за следење на случаите на коронавирус.

„Тоа се претвори во внатрешна напнатост и ме доведе до дилемата: лично и професионално понижување или оставка?“- објави таа на Фејсбук.

Трето, владата минатиот ноември ги криминализираше „лажните вести“. Новиот закон им даде на властите овластување да испраќаат луѓе во затвор до пет години за ширење наводни лажни извештаи за кои се смета дека „можат да предизвикаат загриженост или страв кај јавноста или да ја поткопаат довербата на јавноста во националната економија, одбранбениот капацитет на земјата или јавното здравје. ”

Застапниците за човекови права и медиумите беа згрозени. Кој одредува што е „лажно“? Владата? Обвинителите? Потенцијалот за злоупотреба беше очигледен, велат тие. Мицотакис, премиерот, оттогаш призна дека законот можеби бил погрешен и дека мерката не била многу успешна, но „ако повторно треба да го стори тоа, веројатно нема да го стори“. Но, таа останува во сила.Крајниот резултат, тврдат новинарите, е победнички  и похомоген  опсег на она што се смета за „вест“ во Грција. Поставувањето агенда е доста импресивно: скенирањето на главните вести во земјата често открива стории во ист редослед со слични наслови и сличен контекст. Неколку области на известувањето се сметаат за „недопирливи“.

„Можеби е претерано да се каже дека Грција има поголеми проблеми во споредба со Полска или Унгарија, но нема сомнеж дека дефиницијата за вестите што се погодни за печатење станува сè потесна и потесна“, рече Палеологос.

Годишното рангирање на слободата на печатот го одразува ова. Грција оваа година ја замени Бугарија како најниско рангирана земја во ЕУ на годишната листа за слобода на печатот на Репортери без граници. Грција сега го зазема 108-то место од 180 земји во светот, што е помалку од 70 минатата година.

Домашното гледиште е слично мрачно. Во анкетата на Институтот Ројтерс за 46 земји, Грција се најде на последното место кога граѓаните беа прашани дали нивниот локален печат е слободен. Само 7 отсто рекле дека грчките медиуми се ослободени од несоодветно политичко влијание, додека само 8 отсто рекле дека се ослободени од несоодветно деловно влијание.

Минатиот месец, ЕУ ги детализираше сопствените стравови за пејзажот на грчките медиуми во годишниот извештај за владеење на правото, компендиум од земја до земја за потенцијално демократско назадување меѓу членките. Извештајот ја повтори истата загриженост што ја изразија новинарите и групите за права на медиумите: зголемено насилство врз новинарите, влошена професионална средина, можно политичко влијание во јавните медиуми.

Убиство и шпионски скандал

Во април 2021 година, новинарот ветеран за криминал Јоргос Караиваз беше застрелан и убиен во близина на неговиот дом. Неговото убиство останува нерешено и стана симбол на растечките проблеми за грчките медиуми. Следеа откритија за надзор и хакирање. Во ноември минатата година, новинарот Ставрос Маличудис од обелоденето известување сфати дека владата го шпионирала. Владата го негираше ова тврдење, а медиумите не обрнаа внимание на тоа.Потоа, во април, мрежа на новинари на „Репортерс Јунајтед“ откри дека владата го шпионирала репортерот Танасис Кукакис, кој делумно работел како соработник за „Фајненшл тајмс“ за истражување на перење пари и корупција. Владата го призна однесувањето на затворена собраниска седница, според неколкумина присутни пратеници на седницата, но јавно го демантираше.Независниот медиум Inside Story, исто така, објави дека телефонот на Кукакис бил нападнат од наметливиот шпионски софтвер Predator, кој им овозможува на хакерите целосен пристап до уред.

Кога Кукакис првично бил предупреден за шпионирањето, тој поднел барање до грчките власти за информации за неговиот случај. Сепак, набргу потоа, владата донесе нов закон со кој им забранува на луѓето да дознаат дали биле под надзор поради национална безбедност.

„Со менување на законот, владата се обиде да ги сокрие трагите од надзорот што веќе се случуваше“, рече Николас Леонтопулос, истражувачки новинар на „Репортерс Јунајтед“.

Кон крајот на минатата недела, браната конечно пукна. Скандалот дека висок опозициски лидер бил прислушуван го принуди функционерот број 2 во земјата и шеф на националната разузнувачка служба, Григорис Димитријадис, да поднесе оставка. Но, како знак дека пејзажот е сè уште опасен за новинарите, новинарите кои известуваа за скандалот со шпионски софтвер „Предатор“ беа брзо погодени од бројни тужби на денот на оставките. До тој момент, повеќето грчки медиуми само површно го покриваа скандалот што се одвиваше.

„Срамота е методите на група поединци да доведат до оцрнување на земјата“, рече Кукакис, кој поднел жалба до Европскиот суд за човекови права. Димитријадис, кој ги негира обвиненијата изнесени против него во печатот, во петокот го тужеше Кукакис.Опозициските партии сега ја притискаат владата да го повлече својот потег со кој го направи државниот надзор помалку транспарентен. Но, власта не покажа знаци на попуштање. Палеологос, известувачот на Катимерини, предупреди дека демократските слободи само дополнително ќе се влошат ако таквите промени не се направат наскоро.

„Кога владата е во голема мера имуна од медиумски надзор, нејзините рефлекси се затапени и нејзиниот поттик за лошо однесување се зголемува“, рече тој. „Би било добро да правиме работи за кои е потребна малку храброст сега, наместо да се соочиме со потребата да покажеме поголема храброст во иднина“. (Политико)