Како пропадна Алта банка и зошто нејзиниот газда, Давор Мацура, сакаше само кеш?

Кога Давор Мацура, сопственикот на Алта банка, на почетокот на оваа година дознал дека инспектори од Народната банка на Србија наскоро би можеле да дојдат за да ја проверат вистинската количина готовина во неговите трезори, дошол до „генијална“ идеја: едноставно да ги испечати парите што недостасуваат. Ова го тврди добро упатен извор за белградскиот неделник „Радар“, кој напоменува дека се очекува тековната истрага да ја разоткрие оваа шема.

За да ја пополни „дупката“ во трезорот, Мацура во стилот на искусен дилер – банката ја купи како сопственик на синџир менувачници – наводно од приватна печатница нарачал брзо да му изработи фалсификувани банкноти од 500 евра, пишува познатиот економски новинар Милан Ќулибрк. Соговорникот на „Радар“ објаснува дека потоа тој ги измешал овие банкноти со вистинските пари; со помош на неколку соработници во кои имал голема доверба, ставил снопови вистински банкноти на врвот и на дното, а меѓу нив ги вметнал фалсификатите – сметајќи дека никој од надлежните органи не би се посомневал дека еден банкар воопшто би можел да смисли таков план.

Реалната состојба во трезорот на банката на Мацура значително се разликувала од она што било прикажано во нејзините деловни евиденции – факт што е во фокусот на истрагата што досега ја спроведува Обвинителството за организиран криминал. Во белешките кон годишните финансиски извештаи за претходната година, Алта банка навела дека, заклучно со 31 декември 2025 година, располагала со „бруто“ износ од 90,5 милијарди динари во готовина (770 милиони евра) и кај Народната банка на Србија (НБС). Од овој износ, 5,65 милијарди динари (48 милиони евра) биле во странска валута, чувани како задолжителна резерва кај НБС, додека 30,7 милијарди динари се наоѓале на тековна сметка – бројка што е десет пати поголема од онаа од претходната година.

Банкарот што сакаше само готовина

Најголемиот дел од оваа сума – наводно во готовина – се чувал во трезорот: 53,8 милијарди динари (460 милиони евра), од кои 38,9 милијарди во домашна валута, а 14,9 милијарди во странска валута. За споредба, на 31 декември 2022 година, истата банка во благајната имала само 11,2 милијарди динари. Со други зборови, за само три години, таа ја зголемила својата достапна готовина не за 4,8 отсто, туку за 4,8 пати – од 95 милиони на 460 милиони евра.

Овој тренд продолжил и во тековната година; во билансот на состојба заклучно со 30 септември – само еден месец пред Народната банка на Србија да ѝ ја одземе дозволата за работа – Алта банка пријавила износ од 88,4 милијарди динари (приближно 750 милиони евра) под ставката „готовина и средства кај централната банка“. За разлика од тоа, во хартии од вредност вложила само нешто повеќе од 20 милиони евра, што значи дека држела 37,5 пати повеќе пари во готовина – средство кое за банката не генерира никаков приход. Напротив, тоа создава трошоци.

Само овој факт би требало да вклучи „црвен аларм“ во НБС и да ги поттикне инспекторите да ја испитаат ситуацијата: зошто една банка би чувала пари во трезор, наместо да ги пласира преку кредити за да оствари принос? Тоа, се разбира, под претпоставка дека парите навистина постоеле – а не само на хартија. Понатаму, дополнителната истрага би требало да утврди дали таа маса на готовина – која била прикажана само на хартија – содржела и фалсификувани пари; таков чин би бил рамен на разбојништво на пат и би претставувал настан без преседан во историјата на банкарството.

Јавното обвинителство за организиран криминал (ЈТОК) изјави за „Радар“ дека „сè уште не е утврдено“ дали во трезорот на „Алта банка“ имало фалсификувани банкноти од 500 евра. „При претресот на трезорот, ЈТОК ја спореди фактичката состојба со евиденцијата што ја водела Алта банка. Доколку во текот на постапката се појави сомневање дека станува збор за фалсификувани пари, ќе бидат спроведени соодветни проверки“, наведуваат од обвинителството.

На прашањето дали Обвинителството за организиран криминал го поседува извештајот на Народната банка на Србија за извршената контрола во трезорот на Алта банка – која наводно се случила претходно оваа година – од обвинителството за „Радар“ изјавија дека овие „околности моментално се проверуваат“. Ова се однесува и на наводите дека Мацура, всушност, не се ни уплаќал дел од дневниот промет на Алта пеј во Алта банка, туку лажно се прикажувало дека средствата се ставени во трезорот на банката.

Два механизми за извлекување средства

Ова, всушност, бил еден од добро осмислените механизми за извлекување средства. Ова е експлицитно наведено во Наредбата за спроведување истрага на ЈТОК – документ што прв го објави истражувачкиот портал „Крик“. Во Наредбата се наведува дека 370 милиони евра од дневниот промет на менувачниците Алта пеј никогаш не стигнале до трезорот на Алта банка; наместо тоа, сопственикот ги задржал парите за себе. Понатаму, со помош на соработници, тој извадил дополнителни 17 милиони евра во готовина од „депото“ на банката.

Според Наредбата, Мацура користел уплатници на Алта пеј за да евидентира дека средствата се примени во централниот трезор, иако парите всушност никогаш не влегле во банката. Оттука, немало потреба Мацура да ги изнесува парите од банката под превесот на ноќта.

Во српските медиуми се појавија информации кои сугерираа оти Алта не ја прикажала реалната состојба со готовинските средства во своите финансиски извештаи – заклучок поткрепен и со изјава, потпишана на 31 октомври од сите четворица вицегувернери на Народната банка на Србија. Во таа изјава, тие открија дека за вистинската состојба – која драстично се разликувала од извештаите што Алта банка ги доставувала до НБС – дознале дури за време на една итна, вонредна седница. Понатаму, тие побараа од Обвинителството да ја испита, меѓу другото, и „евентуалната кривична одговорност на одговорните лица во рамките на НБС“.

Неуспешен обид за спасување на Алта банка на 26 октомври

Во меѓувреме, Мацура е осомничен за проневера на повеќе од 45 милијарди динари (380 милиони евра) од трезорот на банката – институција чиј единствен сопственик и претседател на Управниот одбор беше тој, сè до влегувањето на банката во стечај на 3 ноември. Обвинителството за организиран криминал (ТОК) се сомнева дека тој ги задржал овие средства за лична употреба од почетокот на 2020 година до крајот на октомври оваа година, при што му помагале директорот на Секторот за трезор и управување со готовина, како и соработник задолжен за трезорски операции.

Според официјалната Наредба, овие две лица физички изнеле приближно 17 милиони евра од трезорот на банката и му ги предале нему – притоа не оставајќи никаква пишана трага или официјален запис. Мацура задржал сума што е 21,7 пати поголема, едноставно „внесувајќи“ ги парите во трезорот само на хартија; во реалноста, тој ги задржал за себе и ги искористил за други деловни операции. Во налогот не се појаснува како сопственикот на Алта банка – кој истовремено раководи и со Алта групацијата, конгломерат од десетина компании – ги повлекол овие средства или каде ги чувал.

Понатаму, истрагата треба да утврди дали Мацура префрлил дел од извлечените средства на некој од своите деловни соработници или клиенти на банката. Во екот на оваа хаотична сага, речиси никој не забележа дека на 26 октомври – само еден ден по изборите на кои Александар Вучиќ и неговата Српска напредна странка ја изгубија власта (токму оној режим чија поддршка му овозможи на Мацура да ја изгради својата деловна империја) – првиот човек на Алта банка направи очајнички обид да ја спаси институцијата. Тој ден, по дополнителната инјекција од 2,9 милијарди динари (извршена во јуни оваа година), уплатениот капитал на Алта банка се зголеми на 22,34 милијарди динари – што е приближно 190 милиони евра. Сепак, очигледно тоа не беше доволно за да се спречи колапсот, до кој дојде само четири дена подоцна.

Штом неговите политички ментори ја изгубија власта, Мацура ја изгуби својата банка, пишува „Радар“.