Црна Гора најавува решение за три спора со Хрватска

Црна Гора најавува напредок во решавањето на три спорни прашања со Хрватска – името на базенот во Котор, спомен-плочата во поранешниот логор Морињ и обесштетувањето на поранешните затвореници. Подгорица најавува одговор за овие прашања, додека Загреб бара конкретни резултати во поширокиот спор што ги опфаќа и исчезнатите лица, воените злосторства, имотните барања, поморската граница и школскиот брод „Јадран“. Несогласувањата се важни и за европските амбиции на Црна Гора, која се стреми да стане членка на Европската Унија до 2028 година.

„Верувам дека наскоро ќе испратиме одговор за прашањето за промената на базенот во Котор, за плочата во логорот Морињ, како и за обесштетувањето. Оваа влада одговорно се однесува кон овие прашања“, изјави црногорскиот министер за надворешни работи Ервин Ибрахимовиќ на 19 октомври. Тој најави дека конкретни информации може да се очекуваат наскоро.

Едно од прашањата се однесува на градскиот базен во Котор, именуван по поранешниот ватерполист Зоран Гопчевиќ. Хрватската страна тврди дека тој бил чувар во логорот Морињ во периодот 1991–1992 година. Црногорското Министерство за спорт и млади најави дека ќе предложи базенот да го носи името на Петар II Петровиќ Његош. Иако се преземени законски чекори што овозможуваат промена на името, тоа не значи дека сите спорни прашања со Хрватска се решени.

Морињ е едно од најчувствителните прашања во односите меѓу двете држави поради случувањата за време на војната во поранешна Југославија. Во логорот, кој функционирал од октомври 1991 до август 1992 година, биле затворани лица од дубровничкиот регион, меѓу кои цивили и воени заробеници. Хрватска бара обесштетување за околу 300 свои државјани кои биле затворени и малтретирани, како и трајно зачувување на спомен-плочата поставена на местото на поранешниот логор.

За семејствата на поранешните затвореници, прашањето не е само дипломатско, туку и поврзано со признавањето на страдањето и со одговорноста за минатото. Во официјалното соопштение на хрватското Министерство за надворешни и европски работи од јули се наведува дека отворените прашања мора да се решат без одлагање, за да не ги оптоваруваат билатералните односи и пристапниот процес.

Хрватска ги систематизирала барањата во осум точки. Покрај обесштетувањето, спомен-плочата и преименувањето на базенот, тие опфаќаат продолжување на потрагата по 14 исчезнати лица од војната, гонење на воените злосторства, решавање на имотните барања на хрватските семејства, разговори за поморското разграничување и враќање на школскиот брод „Јадран“.

Прашањето за исчезнатите лица има и посебна хуманитарна димензија. Хрватска бара соработка во утврдувањето на нивната судбина и лоцирањето на посмртните останки. Имотните барања, пак, се однесуваат на хрватски семејства кои бараат решавање на прашања поврзани со имот во Црна Гора. Дел од овие случаи се поврзани со долгогодишни постапки, па напредокот зависи од институционална соработка и конкретни правни решенија.

Посебен спор е школскиот брод „Јадран“, за чија сопственост двете држави имаат различни ставови. На 9 октомври во Загреб се одржа средба на претставници на двете држави за прашањето на бродот и за други нерешени прашања поврзани со наследството на воениот имот. По средбата, хрватското Министерство за надворешни и европски работи соопшти дека Хрватска останува на својот став за сопственоста и дека се очекува дополнителните консултации и разгледувањето на документацијата да придонесат кон конечно решение.

„Хрватска продолжува силно да го поддржува европскиот пат на Црна Гора, истовремено очекувајќи отворените прашања да се решаваат преку конструктивен дијалог, во согласност со преземените обврски и европските вредности“, се наведува во соопштението на хрватското министерство од 9 октомври.

Хрватскиот премиер Андреј Пленковиќ претходно изјави дека прашањата со Црна Гора се отвораат со години и дека, според Загреб, во последните две години немало доволен напредок. Хрватската страна ги поврзува барањата со принципот на добрососедски односи, кој е дел од политичките критериуми во процесот на проширување на Европската Унија.

„Европската Унија постојано јасно укажува дека не може и нема да увезува билатерални спорови“, се наведува во јулското соопштение на хрватското министерство. Во него се додава дека нерешените прашања треба да се затворат навреме, за да не го оптоваруваат пристапниот процес.

Црна Гора има амбиција да стане членка на Европската Унија до 2028 година. Подгорица веќе затворила 21 од вкупно 33 преговарачки поглавја, но за завршување на процесот е потребен напредок во преостанатите области и согласност на земјите членки. Затоа спорот со Хрватска може да има последици и надвор од билатералните односи.

Германскиот канцелар Фридрих Мерц изјави дека Црна Гора ги исполнила условите и дека се водат разговори за подготовка на конечниот договор за членство, додавајќи дека преостанатите билатерални прашања можат да се решат. Неговата изјава ја покажува поддршката за продолжување на европскиот процес, но не значи дека спорните прашања меѓу Подгорица и Загреб веќе се затворени.

Најавата на Ибрахимовиќ претставува чекор кон решавање на дел од несогласувањата, но засега не е потврдено дека сите осум барања на Хрватска се исполнети или дека Загреб ги смета за затворени. Конечниот исход ќе зависи од конкретните одлуки, спроведувањето на договореното и оценката на двете страни дали тие обезбедуваат трајно решение.