Денес ќе се дознае добитникот на Нобеловата награда за литература – ​​како се избира?

Стокхолм – Денес,  8 октомври, околу 13 часот по средноевропско време, сите погледи во книжевниот свет ќе бидат вперени кон Стокхолм.

Тогаш новата постојана секретарка на Шведската академија, Ингрид Карлберг, ќе одржи прес-конференција за да го објави добитникот на Нобеловата награда за литература за 2026 година, со што ќе се заокружи долгиот процес на селекција што официјално започна една година претходно.

Нобелова награда за литература: Како функционираат номинациите
Шведската академија е телото одговорно за доделување на наградата. Нејзините 18 члена се писатели, професори и интелектуалци.

Во септември претходната година, Нобеловиот комитет на Академијата испраќа формулари до стотици поединци и организации кои имаат право да поднесат номинации за Нобеловата награда за литература.

Според веб-страницата на Нобеловата награда, меѓу нив спаѓаат професори по литература и лингвистика на универзитети и колеџи, претходни добитници на Нобеловата награда за литература и раководители на здруженија на писатели што ја претставуваат книжевната заедница во нивните земји. Номинација може да поднесе и секој поединец од овие групи кој не добил формулар.

„Листата на номинирани автори може да достигне и до 200 имиња годишно“, објаснува Жизел Сапиро, директорка за истражување при Националниот центар за научни истражувања на Франција. Таа го проучува влијанието на Нобеловата награда, како глобална институција, врз меѓународната циркулација на литературата, динамиката на моќта во книжевниот свет и пазарите за превод.

„Комитетот може и сам да додава имиња, на пример, автори кои биле номинирани претходните години“, вели таа.

Во текот на пролетта, Нобеловиот комитет избира пет имиња преку повеќестепен процес и ги претставува пред Академијата. Во текот на летото, членовите на Академијата ги читаат делата на номинираните и дискутираат за нив. Академијата секогаш ја објавува одлуката во почетокот на октомври.

Што се однесува до критериумите што Академијата ги користи при носењето на одлуката, таа претпочита да ги задржи за себе.

Тајните досиеја на Нобеловата награда за литература
Јавноста дознава кои кандидати не ја добиле наградата дури по 50 години – толку време чека Академијата пред да ја објави листата.

Понекогаш поминуваат децении меѓу првата номинација на еден автор и вистинското добивање на наградата. Данскиот писател Јоханес В. Јенсен, кој ја доби Нобеловата награда за литература во 1944 година, чекал 40 години. Дорис Лесинг ја доби наградата во 2007 година по 35 години, додека Томас Ман, кој победи во 1929 година, морал да чека 27 години.

Во својот тестамент, Алфред Нобел, основачот на наградата, одредил таа да му се додели на лицето што создало „најистакнато дело во идеалистички правец“. Тоа остава многу простор за толкување.

Според Жизел Сапиро, Академијата има за цел да оддаде признание на амбициозна, влијателна литература која, на пример, поттикнала нов книжевен правец. „Во исто време, делото мора да биде универзално, способно да ја надмине сопствената култура“, вели таа.

Преводите можат да бидат еден показател за тоа. „Сепак, во моето истражување забележав дека сите лауреати од 1990 година наваму биле преведени на англиски, француски и германски јазик – со исклучок на Абдулразак Гурна [танзаниско-британскиот нобеловец од 2021 година], кој не бил преведен на германски пред да победи – што значи дека сметам оти овие три јазика се најважни“, објаснува Сапиро.

Сапиро вели дека е голема предност и ако кандидатите веќе освоиле други значајни книжевни награди, како што се Меѓународната награда „Ман Букер“, наградата „Сервантес“ или наградата „Бихнер“.

Дозволен е секаков жанр
Политиката исто така може да влијае врз одлуките на Шведската академија.

Во неколку наврати, наградата им припаднала на писатели кои отворено им се спротивставувале на режимите во нивните матични земји, како што е случајот со белоруската писателка Светлана Алексиевич во 2015 година. Таа е гласен критичар на авторитарниот претседател Александар Лукашенко.

Од друга страна, жанрот не е важен. Во минатото, добитниците биле наградувани не само за романи, туку и за поезија и драми. Во 2016 година, кантауторот Боб Дилан ја доби наградата за текстовите на своите песни.

Досега, само 33 од вкупно 122 добитници потекнуваат од земји надвор од Европа. Исто така, постои и очигледна родова нерамнотежа: дури во последните осум години мажите и жените наизменично се јавуваат како добитници, со што значително е зголемен уделот на жените во вкупниот број на лауреати на 14,9%.

Лани, добитник беше унгарскиот автор Ласло Краснахоркаи, голем епски писател во централноевропската традиција што се протега од Кафка до Томас Бернхард, и се карактеризира со апсурдизам и гротескна ексцесност. (ДВ)