Зошто Европа е континентот што се затоплува најбрзо?

Европа го доживува најраниот и најинтензивен топлотен бран во модерната регистрирана историја. Маса топол воздух што се прошири кон север од Северна Африка под висок притисок донесе температури во втората половина на мај кои на места се до 15 степени Целзиусови над сезонскиот просек.

Систем со висок притисок што метеоролозите го нарекуваат „топлотна купола“ стои неподвижен над Западна Европа и го блокира пристигнувањето на постудените атлантски маси, одржувајќи сув и топол воздух на истото место со денови, пренесува Хина.

„Небото е чисто, нема облаци. Тоа е стабилна воздушна маса што го носи топлиот воздух на површината и го однесува влажниот воздух, така што воздухот не е само топол, туку и екстремно сув“, објасни Мери Бурк, професорка по географија на колеџот Тринити во Даблин.

Срушени рекорди низ цела Европа

Велика Британија го забележа својот најтопол мајски ден во понеделник откако започнаа националните записи. Термометарот во лондонските градини Кју покажа 34,8°C, со што беше срушен рекордот од 32,8°C што стоеше од 1922 година.

Франција, исто така, го забележа својот најжежок мајски ден досега, со температури помеѓу 33°C и 36°C низ целата земја, додека Ирска достигна рекордно високо ниво од 28,8 степени.

Во Португалија беа 40°C, а се очекува Шпанија да достигне врв од 38°C до крајот на неделата. Италија воведе забрана за работа на отворено во најжешкиот дел од денот, помеѓу 12:30 и 16:00 часот, мерка што во претходните години не беше воведена пред јуни. Температурите во Германија и делови од Балканот надминаа 30 степени, а Белгија се подготвува за свои рекорди до викендот.

Топлотниот бран веќе одзеде свои животи. Еден човек почина за време на трка од 10 километри во Париз во неделата, а 10 тркачи беа хоспитализирани во критична состојба. Според Си-Ен-Ен, низ цела Европа се регистрирани најмалку седум смртни случаи директно или индиректно поврзани со топлината, вклучувајќи најмалку пет давења.

Плажите во југозападна Франција се полнат порано од вообичаеното, а земјоделците пријавуваат забрзана жетва. Францускиот премиер Себастијан Лекорну свика итен состанок со клучните министри за денес за да се координираат владините мерки.

Континент што се затоплува најбрзо

Но, она што особено ги загрижува метеоролозите и климатолози не е самиот топлотен бран, туку поширокиот контекст. Европа е континентот што се затоплува најбрзо. Додека Земјата се затоплила во просек за 1,4°C од прединдустриското време, Европа е за 2,4°C потопла, според податоците од климатската служба Коперникус на ЕУ.

Стапката на затоплување не е униформна низ целиот континент: Источна и Југоисточна Европа и Алпите се затоплуваат за 0,5°C до 1°C по деценија, додека Западна Европа доживува малку побавно зголемување од 0,2°C до 0,5°C по деценија. На врвот на скалата е норвешкиот арктички архипелаг Свалбард, едно од најбрзо затоплувачките места на Земјата, со пораст од дури 1,5°C до 2°C по деценија.

Зад оваа разлика стојат неколку меѓусебно зајакнувачки механизми во споредба со остатокот од планетата. Европа е географски поврзана со Арктикот, кој се затоплува уште побрзо, веќе 3,2°C над прединдустриските нивоа. Како што се топи арктичкиот мраз, тој открива темни морски и копнени површини кои ја апсорбираат топлината на сонцето, наместо да ја рефлектираат назад во вселената, во процес познат како „ефект на албедо“.

„Како што се топи морскиот мраз, тој апсорбира повеќе топлина, што пак ја загрева водата и топи повеќе мраз“, објасни Бен Кларк, истражувач за екстремни временски услови на Империјал колеџ во Лондон. Истиот процес се случува во европските планини и низини, каде што снежната покривка се разредува во зима, откривајќи темна почва која апсорбира топлина, наместо да ја рефлектира.

Намалување на аеросолите

Дополнителен, донекаде неочекуван придонес доаѓа од подобрениот квалитет на воздухот. Построгите европски регулативи ги намалија емисиите на аеросоли, ситни честички суспендирани во атмосферата, од 1980-тите. Покрај нивните добро познати негативни ефекти врз здравјето на респираторните органи, аеросолите имаат и ефект на ладење, рефлектирајќи ја сончевата светлина и правејќи ги облаците порефлективни.

Со нивно намалување, повеќе сончево зрачење стигнува до површината. „Иако намалувањето на загадувањето на воздухот е од огромна важност за здравјето, тоа исто така го зголемува сончевото зрачење на површината“, рече Кларк.

Слична динамика неодамна е забележана на глобално ниво. Меѓународните регулативи што ги ограничуваат емисиите на сулфур диоксид од морските горива почнувајќи од 2020 година намалија уште еден извор на аеросоли во атмосферата, за што некои истражувачи велат дека дополнително го забрзало глобалното затоплување во последните години.

Оваа комбинација на фактори се рефлектира во глобалната статистика. Годината 2025 беше третата најтопла година досега, а последните единаесет години беа најтоплите досега.

За прв пат, глобалните температури ја надминаа границата од 1,5°C над прединдустриските нивоа три години по ред, границата поставена со Парискиот договор од 2015 година како цел што не смее да се надмине.

Околу 770 милиони луѓе низ целиот свет доживеаа рекордно топли годишни услови во 2025 година, додека не беа забележани рекордно ниски годишни температури. Коперникус предупредува дека границата од 1,5°C би можела трајно да се достигне до крајот на оваа деценија, повеќе од една деценија порано од првично предвиденото.

Напорите за намалување на емисиите исто така добија дополнителен удар од повлекувањето на Соединетите Американски Држави, вториот најголем емитер во светот, од значајниот договор за климата на ОН.

Новата нормалност

„Температурите растат. Дефинитивно ќе видиме нови рекорди. Не е толку важно дали е 2026, 2027 или 2028 година. Насоката е многу, многу јасна“, рече Карло Буонтемпо, директор на Службата за климатски промени Коперникус.

Неговата служба предупреди дека настани како топлотниот бран од оваа недела, кој до неодамна беше статистичка реткост, стануваат сè почести. Она што некогаш беше настан што се случува еднаш во еден век, сега, според некои проценки, се случува на секои триесет години или повеќе.

Советниците за клима на Велика Британија минатата недела ја предупредија владата дека земјата е „изградена за клима што повеќе не постои“ и повикаа на инфраструктура, од училишта и болници до транспортни мрежи, за да се прилагодат на потопла планета.

Метеорологот од Метеоролошката служба, Грег Дјухерст, го опиша овогодинешниот топлотен бран како „добар показател за климатските промени во акција“ и додаде дека ваквите настани сè повеќе стануваат „нова норма“ што ја гледаат дури и оние што ги негираат климатските промени.