Како Бугарија стана мафијашка држава на ЕУ

Судир на полицијата и демонстрантите за време на протестите на 2 септември (Фото: АФП)

Протестите на кои се бара оставка од премиерот Бојко Борисов траат веќе два месеци

 

Два месеци Бугарите ги полнат улиците секоја вечер во знак на протест дека олигархиската мафија ја заробила државата и го проширила својот опфат длабоко во институциите како што се судството, медиумите и безбедносните служби. Тие бараат оставки од премиерот Бојко Борисов и главниот обвинител Иван „Капачето“ Гешев.

Многу Бугари се лути што нивните перспективи и нивните деца се заглавени во најсиромашната држава на ЕУ, каде мафијашка елита дејствува над законот и има неверојатна економија. Корупциската криза летово понуди зачудувачки примери за зголемување на неверојатната самодоверба на олигарсите. Според последните истражувања, 80 проценти од Бугарите сметаат дека корупцијата е распространета, додека повеќе од 70 проценти широко ги поддржуваат протестите.

Протестите станаа поконфротирачки, а полицијата се судри со демонстрантите на „големото национално востание“ минатата недела.

Еве го објаснувањето на „Политико“ за тоа како Бугарија влета во криза на владеењето на правото.

Која е бугарската мафија?

Денешните олигарси и мафијата потекнуваат од шпионската служба од комунистичкото време, која го пополнуваше вакуумот на моќта меѓу крвавите војни за превласт во 1990-тите години. Тие ги добија како награди националните индустрии и шверцуваа оружје и наркотици. Господинот „Ѕверка“ беше борачот и поранешен агент на државната безбедност Илија Павлов, кој управуваше со конгломерат наречен „Мултигруп“. Тој беше убиен од снајперист во 2003 година, но тој повторно ќе се појави во нашата приказна кога ќе се сретнеме со неговата генерација од тајната полиција и други соработници, кои сè уште слободно се движат.

Премиерот Бојко Борисов е под жесток оган да поднесе оставка

Што правеше Борисов во беззаконските 1990-ти?

Борисов исто така има педигре на тврд човек како шампион во карате и телохранител на поранешниот комунистички диктатор Тодор Живков. Познат мафијаш го обвини дека е врзан за рекет за заштита на мафијата, наречен СИЦ, но Борисов категорично го негира ова и се стилизира себеси како прогонувач на корупцијата. Демонстрантите и претседателот на земјата Румен Радев, сепак, го сметаат за главен олеснувач на мафијата.

Дали има убиства на организираниот криминал денеска?

Не толку многу. Крвопролевањето умре многу по раните 2000-ти. Кога земјата се приклучи на ЕУ во 2007 година, Брисел требаше да наметне судски надзор, а некои мафијашки бизниси се обидоа да одат по законски патеки. Напорот на ЕУ за реформа на судството на крајот не успеа и Бугарија никогаш не осуди врвни политичари или мафијашки кумови. Тековната криза со корупцијата делумно произлегува од фактот дека – сега ослободени од стравувања од остри мерки на ЕУ – сè по дрските кралски олигарси се враќаат на тактиките со силно оружје од 90-тите години за да доминираат во економијата. Една од главните поплаки на демонстрантите е дека ЕУ продолжува да истура во готовина која најмногу ја храни мафијата, без да бара владеење на правото.

Дали фондовите на ЕУ се дел од проблемот?

Да. Еден министер за земјоделство и заменик-министер за економија поднесоа оставки минатата година во скандалот околу користењето на средствата на ЕУ за работа на приватни вили. Земјоделците велат дека холдинзи што не постојат добиваат милиони од фондовите на ЕУ. Тендерите за инфраструктура, како што се автопатите, се поделени во мали кругови. Јавните работи честопати се прават лошо, така што постојано се потребни нови договори и средства. Брисел и Берлин, сепак, не го критикуваа Борисов. На крајот на краиштата, тој е клучен сојузник на германската канцеларка Ангела Меркел и претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен во десноцентристичката Европска народна партија.

Медиумскиот могул Делјан Пеевски е еден од најмоќните луѓе во државата (Фото: АФП)

Кој ги поттикна протестите во 2020?

Христо Иванов, поранешен министер за правда и шеф на антикорупциската партија Да Бугарија, го запали бурето барут на 7 јули. Со пренос во живо и истоварување на плажа на Црното Море со гумен чамец Иванов откри како еден од главните зад сцената во земјата на моќни брокери, Ахмед Доган, почесен претседател на етничката турска партија (а исто така и агент од советско време со кодно име „Сава“) незаконски зел јавно земјиште за неговиот дворски штаб и марина и нелегално користеше агенти на државната безбедност како свои чувари.

Зошто луѓето излегоа на улиците?

Тајкуните кои ги осквернуваат плажите и планините со грди, нелегални градби, веќе долго време се предмет на поплаки, но овој пат случајот се претвори во експлозивна криза на владеењето на правото. Претседателот Радев, сојузник на Социјалистичката партија, интервенираше дека Доган и неговиот моќен партиски сојузник, медиумскиот магнат Делјан Пеевски, немаат право на државни чувари. Во акција која се сметка како одмазда, судството на главниот обвинител Гешев тогаш изврши рација во претседателството и уапси двајца соработници на Радев. Иванов ги обвини Доган и Пеевски за киднапирање на судскиот систем. Демонстрантите, гледајќи дека Гешев преминал црвена линија, излегоа на улиците на 9 јули.

Како реагираше Борисов?

Борисов влезе во неволја рано во кризата со тоа што реагираше меко кон Доган и Пеевски, кои демонстрантите ги сметаат за негови сојузници. На крајот, протестите добија толкав интензитет што Доган и Пеевски мораа да се одречат од своите агенти за државна безбедност. По понатамошните откритија од целиот политички спектар, Борисов исто така интервенираше да го запре Доган да користи црноморска централа како лична крава за молзење готовина. Во тоа време, бесот за очигледна политизација на судскиот систем вриеше.

Кој е проблемот во судството?

Многу од пострашните откритија во изминатите месеци се фокусираат на тоа како судството – поддржано од насилници со пиштоли, но чувани од полицијата – беше искористено за да ги разниша бизнисмените, понекогаш во интоолигарски расправии. Во два случаи, бизнисмените тврдат дека судството се заканило дека ќе им го задржи лекувањето на нивните роднини, освен ако не потпишат средства.

Од главниот обвинител Илија гешев се бара да поднесе оставка (Фото: АФП)

Зошто некои транспаренти на демонстрантите се однесуваат на Осумте џуџиња?

„Осум џуџиња“ е името на еден ресторан во Софија, каде што се одржа состанок што беше олицетворение на националнота слабост. Фондот за борба против корупција во Бугарија, група за транспарентност, ја обедини приказната за тоа како обвинителите помогнаа во инженерингот за заплена на фирма за лифтови, заканувајќи му се на сопственикот на ресторанот. Зошто мафијашите сакаат фабрика за лифтови? Повторно се работи за фондови на ЕУ. Зелено ориентираната ЕУ ќе издвои пари за да ги обнови старите згради во квартовите. Извршниот директор на компанија за лифтови го именуваше Пеевски како силата што стои зад оваа промена, но Пеевски преку неговите медиуми ги означи ваквите обвинувања како фантазија. Друг многу спорен случај вклучува двајца браќа кои прават батерии и кои тврдат дека се неправедно нападнати од судството, додека обвинителите ги обвинуваат за неправилно постапување со отпад.

Што велат обвинителите и владата на Борисов за ова?

Оттука започнуваат игрите со чад и огледала. Судските службеници се прикажуваат себеси како добрите момци што ги штитат скромните и постари Бугари од криминалци и велат дека има злобна армија олигарси кои лажат за обвинителите крстоносци. Гешев рече дека „објективно“ ќе го разгледа случајот со лифтот, без разлика дали станува збор за „Осум џуџиња, десет мали црнци или други комични ликови“. Постои широко распространета скептицизам дека случајот темелно ќе се истражува. Обвинителството и владата префрлаат голем дел од вината за протестите врз казино-баронот наречен Васил „Черепот“ Божков, кој исто така тврди дека од државата му изнудиле милиони евра. Тие велат дека тој и другите бизнисмени ги финансираат протестите. Пошироко, десноцентристичкиот и крајнодесничарскиот табор околу Борисов тврди дека протестите се дел од заговорот за да се донесат Радев и промосковската Социјалистичка партија на власт. (Всушност, Борисов и неговата партија ГЕРБ, исто така, одржуваат срдечни врски со Кремљ.)

Но овие аргументи не ги убедуваат демонстрантите?

Не. Постојат премногу знаци на заробени, исполитизирани институции. Во последниот пресврт, сопственикот на синџирот за продавници за играчки наречен „Хиполенд“, се јави за да им соопшти на бугарските медиуми дека властите го нападнале со даночни проверки веднаш штом тој изрази поддршка за протестите. Владата рече дека времето на рацијата е „случајно“, но некои демонстранти сега носат играчки на демонстрации во знак на солидарност.

Но, сигурно сум добро ако не сум сопственик на продавница за играчки или компанија за лифтови?

Не навистина. Расте фрустрацијата во врска со националната политичка култура на покровителство каде што се потребни врски со ГЕРБ за да се обезбеди работа како што е чистач во градско собрание или промоција на средно ниво во деловна активност поврзана со државата. Дури и малите бизниси мораат да плаќаат мито на локалните власти – дури и во еден познат случај, во колбаси. Корупцијата на елитите е поврзана со нерешлива сиромаштија за мнозинството и светски стапки на иселување.

Зарем не рече дека повторно ќе се сретнеме со Илија Павлов?

Корисно е да се осврнеме на тоа кој присуствувал на неговиот погреб во 2003 година. Каблограм на „Викиликс“ од тогашниот американски амбасадор Џејмс Пердју забележува дека Доган бил таму и „не се ни обидел да ги скрие блиските односи со убиениот претседател на Мултигруп“. И Божков „Черепот“ беше таму. Тогашниот премиер (и поранешен крал) испрати пофалба. И за да ја комплетирате среќната слика, еве една фотографија од Павлов на лежерна прошетка со младешкиот Пеевски.

Делјан Пеевски и Илија Павлов кога шефот на „Мултигруп“ беше еден од најмоќните луѓе во Бугарија

Не е ни чудо што бугарските демонстранти ја сакаат својата земја назад. (Политико)